İzmir’de Gemi acentesi ve Armatör  Charlton Whittall

İzmir’de Gemi acentesi ve Armatör 
Charlton Whittall  
Yazan: Osman Öndeş

Charlton Whittall

İzmir’e yerleşmiş olan levantenerin  hemen çoğunluğu gemi acentesi idiler. Ayrıca incir,üzüm,tütün, meyankökü,meşe palamutu, afyon ticareti yapıyorlardı. Aralarında medencilik yapanlar da vardı. Levanten toplumunda en dikkati çeken isim  Charlton Whittall olmuştur.
Whittall adının ilk tespit edildiği tarih 1696 olarak görülmektedir. Worchester kayıtlarından anlaşıldığı üzere 1696  doğumlu James Whittall bir  tütün satıcısıydı ve Margeret Dumbell’le evlenmiş ve bu evlilikten on bir çocukları dünyaya gelmiştir. Beşinci çocuğu George Whittall de Worchester’de sigara, tütün işleri yapardı ve  Chester’den Mary Speed’le evlenmiştir. Bu ailenin  iki oğlu olmuştur. Bunlardan biri Charlton Whittall 1764’te, diğeri William Whittall 1769’da ve her ikisi de Liverpool’da doğmuştur.

C. Whittall & Co. şirketinin kurucusu olan Charlton Whittall   ticaret yaşamının ilk yıllarında bile son derece yaratıcı bir kişiliğe sahipti. Çok küçük bir sermayeyle  kredi ve finansman zorluklarına, hatta İzmir’de değeri fark edilmeyen incir, kuru üzüm alanlarına yatırım yaptı. Başarısı, ısrarcı ve inançlı oluşu kadar, yaratıcılığıyla bağlantılıdır. Yerleştikleri İzmir’de yarattıkları Bornova (Bournabat ) dukalığında Osmanlı padişahlarını ağırlayacak müthiş bir itibara ulaştılar. Kırım Harbi sırasında çaresiz kalmış padişahdan İngiliz Büyükelçisi Lord Stratford vasıtasıyla İngiliz arkeolog Charles Newton’a Bodrum’daki dünyanın yedi harikasından biri olan Mausoleum’u Londra’daki  British Museum’a taşıma müsaadesini almasına da aracılık etmişlerdir.. 
Ege’de Didim’e kadar sürdüren adresin çok temel odağını  hep Whittall’ler teşkil edecektir. Bu olaylar  onların asıl ticaret yaşamının kaçınılmaz olayları olmuştur. Diğer taraftan Ege’deki bazı çeteleri  beslemek zorunda kaldılar. Bunları kendi güvenlikleri için yaptılar.. 

Whittall’ler ticaret yaşamına Manchester’den yaptıkları ithalatla başlamıştır. Zamanla ihracat işlerine de girdiler ve kuru üzüm, kuru incir, meşe palamudu ve diğer tarım ürünleri işlediler ve ihracatına başladılar. Bu ürünleri bizzat kendi  kiraladıkları gemilerle ve gemi acenteliğini de kendileri yaparak  genişlettiler. İngiltere’den yaptıkları  ithalat, ticaretlerinin en büyük payını meydana getirdi. Charlton Whitall elde ettiği yüksek gelirle işine yatırım yaparak çok daha güçlü bir şirket haline geldi. Ardından iki ticaret gemisini satın alarak armatörlüğe başladı. Bu gemilerle,  İngiliz limanlarıyla Türkiye limanları arasında  yük ve yolcu taşımacılığı yaptı. İzmir’de  gemi sahibi olan  ilk kişi Charlton  Whittall’dür. 

Charlton Whittall yaşamını tamamıyla işine adadı ve sistematik bir şekilde işlerini kayda aldı. Daima yaratıcıydı ve yeniliklerin peşini bırakmadı. Böyle olduğu içindir ki British Levant Company’nin üyesi olduğu halde, çok daha yaşlı ve eski üyeleri geride bıraktı. Kardeşi James Whittall  ortak olarak 1851’de şirkete katıldığında  C. Whittall & Co. şirketi tamamıyla  güçlü bir hale gelmişti. İşler muntazam şekilde artıyor, fakat ithal ettikleri malları  taksitli olarak yerli alıcılara satmaktan dolayı bazı sıkıntılarla karşılaşılıyorlardı. 1867’de Carlton Whittall vefat ettiğinde  muazzam bir servet ve ticari güç bıraktı. 
Yabancı sermaye yatırımının etkisi, demiryollarının  inşası, İzmir’e demiryolunun gelmesi ve ülke içinde başka yerlere de ulaşması, sahillerde gelişen haberleşme olanakları, ticaret hacimin gelişmesine yaradı. Whittall’ler Çanakkale ve Mersin’de şubeler açtılar. Demiryolu sayesinde Anadolu’daki tarım ürünlerini taşır hale geldiler.
Sir James William Whittall tarafından 1873’te İstanbul’da J. W. Whittall & Co. şirketi kurulmuştur. Bu kardeş şirketle  C.Whittall  & Co. kusursuz işbirliği yaptı. 
Sir James William Whittall, James Whittall’ün en büyük oğluydu. Her iki şirket bütünüyle birbirinden bağımsız olsalar da, karşılıklı olarak İzmir’de ve İstanbul’da şubeleri vardı. Ticaret kavramında her alanda yatırımlara giriştiler. Mersin’de pamuk yağı fabrikası kurmuşlardı. İzmir’de kuru meyve işleme  tesislerinden işledikleri incir ve üzümü İngiltere’ye ihraç ediyorlardı. Hiçbir fırsatı kaçırmadan, tüm olanakları kullanarak daima büyüdüler. Yüz yıl sonrasında da Carlton Whittall’ün İzmir’de kurmuş olduğu şirket  önemini korumaya ve genel merkez olmaya devam etti. 
Whittall’in İzmir yaşamı
Whittall’lerde aile olarak en büyük artış Charlton Whittall  ile başladı.  İzmirli bir tüccarın kızı olan Elise Leard ile evlenmişti. On bir çocuk sahibi oldular. 1846’da Bornova’da dünyaya gelen ilk çocuğu bir erkekti ve ona  Charlton Howard Whittall adını vermişti. Kızı Helen Whittall önce İstanbullu bir avukat olan Harvey’le, ondan ayrıldıktan sonra Bircroft’la evlendi.
İkinci kızı Sarah Madeline 1870’te Bornova’da doğdu. Eşi Amiral Sir Henry Felix Woods Paşa idi. Osmanlı donanmasında müşavirlik yapmıştır ve birinci dereceden Sultan Mecit nişanı sahibiydi.
Charlton Whittall’ün üçüncü kızı Eugenie Edwards Whittall, İngiliz deniz subayı Leicester Edwards ile evlenmişti. James Arthur Whittall ise hiç evlenmedi. Percy George Whittall 1854 doğumludur ve Grace Montford’la evlenmiştir. Yedinci  çocuğu Jack Whittall 1857’de Bornova’da doğdu. 1905’te  İzmir’de vefat etmiştir. İzmirli tüccarlardan Adolph Keun’un kızı Elimina Henrietta Keun ile  evlenmişti. Alfred Richard Whittall 1861’de doğmuş ve gençlik yıllarında Whittall’lerin  Samsun gemi acentesi olarak Samsun’a yerleşmiştir. Samsun’da yaşayan Levantenlerden Marango ailesinin kızı  Marie Marongo ile evlenmiş ve  yine Samsun’da vefat etmiştir.
Adeleine Whittall ise “Adaline Hala” olarak çok sevildi ve hiç evlenmedi. Lizette Whittall, 1864’te doğan on birinci ve son çocuklarıdır. Önce Danimarka’lı Peterson’la evenmiş fakat evlilik birliği devam edememiş ve  sonra Belçikalı Baron Familleraux ile  evlilik yapmıştır.  Charlton Whittall ve Elise Icard’ın  on bir  çocuğundan kırk beş torunu olmuştur. 

James Whittall’in Lloyd’s Agent olarak atanmasına ait 
karara ait 16 Ocak 1891 tarihli toplantı zaptı.

Lloyd’s Agent olarak Whittall’ler
Whittall’lerin Lloyd’s Agent  unvanını almaları 16 Kasım 1897 tarihinde yapılan bir sözleşmeye dayanır. Bu sözleşme Londra’da Lloyd’s of London  binasında ve James William Whittall’ün İstanbul’da Lloyd’s Agent olarak  atanması şeklindedir.2 Kasım 1897 tarihinde yapılan toplantıda Lloyd’s adına başkan olarak  Byas ve üye olarak: Angeis, Atkins, Baddeley, Beauchamp, Bristow, Dracon, Ellis, Finch, Hardly, Lusembee, Meissner, Owen,  Poole, Price, Raynes, Jimms hazır bulunmuştur.

Kardeşlerinden James Whittall de  ağabeyinden sonra  1817’de İzmir’e gelmiştir. Whittall’lerde  her yeni doğan çocuklarına isim karmaşası yaratmasına rağmen, kendilerinin, eşlerinin, anne veya babalarının ve hatta kardeşlerinin adlarını vermek geleneği  görülmektedir. 
Aynı adı taşıyan bir diğer James Whittall 1827  doğumludur ve Seylan’da  Whittall Ceylon Tea Co.- Seylan Whittall çay şirketinin kurucusudur. Londra’da  J. Whittall & Co. şirketini kuracaktır. Eşi  Albay Alexander Newland’ın dul eşi Elizabeth Lees’tir.Charlton Whittall adını taşıyan bir diğer oğlu da İzmirli tüccarlardan  Frederick La Fontaine’in  kızı Helen La Fontaine’le evlenmiştir. 
Charlton Whittall’ün  ticaret yaşamında  bayrağı  emanet ettiği kişi, kardeşi  James Whittall’dü. Evlendikten sonra İngiltere’ye yerleşmişti. Yeniden İngiltere’den Türkiye’ye  döndükten sonra aile şirketi C. Whittall & Co. İzmir’i, J. W. Whittall & Co. ile  İstanbul’da da  yeni ufuklara götüren kişi olmuştur.Charlton Whittall 1865 yılında Bornova’da  Anglikan Kilisesi’ni  kurmuştu.
 J. W. Whittall, Moda’daki All Saints Kilisesi’nin kurucusudur. 1897’de İstanbul’da İngiliz Ticaret Odası’nı kurdu ve on dokuz yıl başkanlık yaptı.Ünlü doğa bilimcisi  Edward Whittall’ün torunu, 1939’da Bornova’dan ayrılıp Ankara’ya yerleşmişti. Ankara’da 1952 yılına kadar ömür sürdü. Erkek kardeşi Desmond Whittall  İstanbul’dan sonra  Osmanlı Bankasının Londra şubesinde görev aldı. Afrika’da Orta Doğu’da, Pakistan’da bankacılık görevlerini sürdürmüş ve Pakistan’da Grindleys Bank’ın genel müdürü olmuştur.
1980’de Osmanlı Bankası İngiliz Yönetim Kurulu üyeliğine atanarak İstanbul’a geldi. Emekli olduğu 1991 yılına kadar bu görevde kaldı. 1987/88 yıllarında İstanbul’daki İngiliz Ticaret Odasına başkan olarak atandı. Böylece bir asır önce Sir William Whittall’ün kurduğu ve başkanlığını yaptığı bu kurumun başkanı olarak görev almak gibi çok onurlu bir hizmeti üstlendi.Desmond Whittall  İngiltere Kraliçesi tarafından  İstanbul’da İngiliz ticaretine ve İngiliz toplumuna sağladığı faydalar nedeniyle  OBE.-Order of British Empire en yüksek ödülüne layık görüldü.  

Şahane Whittall’ler
Levantenler eşlerini genellikle kendi ülkelerinden veya İzmir’deki levanten ailelerden seçerlerdi. Whittall’lerin aile ağacı incelediğinde nasıl bir akrabalık zinciri meydana geldiği ilginç yapısıyla ortaya çıkmaktadır.
Levantenlerin İzmir’de  yaşadıkları  semtler Bornova (Bournabat), Karşıyaka (Cerdélio) ve Buca (Boudja)’ydı. Evleri geniş bahçelerle çevriliydi ve her biri devrinin  en görkemli mimarisiyle dizayn ve inşa edilmişlerdi. Bunların içersinde en görkemli yapı halen Ege Üniversitesi rektörlük binası olarak kullanılmakta olan Charlton Whittall ailesine ait Big House-Büyük Ev olmaktadır. 
Sultan Abdülaziz, İzmir’e yaptığı seyahat sırasında 20 Nisan 1863  tarihinde İzmir’in ileri gelen mensuplarından bir heyeti kabul etmiş ve ertesi gün Bornova’ya  giderek Whittall’lerin evine misafir olmuştu. Yunan Veliahtı Prens Otto ise Charlton Whittall ve eşi Magdelene  tarafından Bornova’daki Büyük Ev’de konuk edilmişti. 
Levantenler, birçok malın ticaretini kontrol altında tutuyorlardı. İzmir’deki en önemli Levanten  şirketlerinin başında Charlton Whittall tarafından 1811’de kurulan C. Whittall & Co Smyrna şirketi geliyordu. Bu şirketin  XX. yüzyılın başlarında Türkiye’nin muhtelif bölgesinde  kırk sekiz işyerine sahip olduğu görülmektedir.   
C. Whittall & Co. ve J. W. Whittall & Co. Ltd. gemi acentesi olarak yaptıkları ticaret esas olmak üzere ayni zamanda  muntazam seferler yapan posta vapur şirketlerini de temsil etmişdir. Her iki şirket İstanbul ve İzmir’de kurulu İngiliz Ticaret Odası ve aynı zamanda Amerikan Ticaret Odası üyesiydiler.
Gemi acentesi olarak verdikleri ilanlardan anlaşıldığı üzere, tüccar, banker, gemi ve sigorta acentesi, muhtelif maden yataklarını sahibi, işleticisi ve satıcısıydılar.
Lloyd’s Agent-Lloyd’s acentesi olduklarını büyük harflerle duyuruyorlardı.
Gemicilik faaliyetlerine gelince: Royal Mail Steam Packet Co., Pasific Steam Navigation Co., The MOSS Steamship Company Ltd., Khedivial Mail Line, Japanese Steanship Lines gibi  armatörlük şirketlerinin acentesiydiler.Ayrıca sigorta, finansman ve gemi kurtarma alanlarında  The Royal Exchange Assurance Corporation, The Phoenix Assurance Company Ltd., The London Salvage Association, The Commitee  d’Assureurs  isimli firmaların Türkiye’deki  temsilcisi olarak görev yapmaktaydılar.
Türkiye’den biralık arpa, muhtelif hububat ve tohumlar, afyon, moher, deri, koyun yünü, fındık, ceviz gibi sert kabuklu yemişler, madenler, keten, kendir, sahtiyan ve her türlü tarım ürünleri ihraç ediyorlar, her türlü sanayi ürünü ithal ediyorlardı.
İzmir’in işgali ve Müterake yıllarında çoğunluk levantenlerin genellikle Yunan aleyhtarı oldukları, Türkleri Yunanlılara tercih ettikleri görülür. Van Der Zee, Wood, Giraud, Whittall ve Maltass aileleri gibi birçok levanten ailenin Türkleri destekledikleri bilinmektedir. 

Charlton Whittall ailesinin Bornova’daki köşkü, günümüzde 9 Eylül Üniversitesi 
Rektörlük binası olarak restore edilmiştir. 

Charlton Whittall’ün 1811’de İzmir’de kurduğu C.Whittall & Co. 1911’de kuruluşunun 100.cü yılını kutladı ve bu amaçla bir anı kitapçığı  yayınladı. Bir broşür görünümünde ve kuşa kağıda basılan bu  anı kitapçığının bir nushası tespitlerime göre Türkiye’de sadece benim koleksiyonumda bulunuyordu. Yıllar sonrasında SALT Arşivi’ne hibe ettim. Bu belge eser Salt  portalından izlenebilmektedir. 
Anı  kitapçığında şöyle deniyordu; “Smyrna/İzmir'li  Charlton Whittall, 1867'de vefat eden Levant Şirketi'nin hayatta kalan son üyelerinden biriydi. Doğu ülkelerine yerleşerek asla sarsılmayan dürüstlüğü ve doğruluğuyla adını duyuran İngilizlerden biriydi. Altmış yılı aşkın bir süre boyunca Türkiye'nin en önde gelen tüccarlarından biriydi; ticari işlemleri Türk İmparatorluğu genelinde geniş bir alana yayılmıştı ve tereddütsüz söylenebilir ki, onu tanıyan herkes bu ifadeyi doğrulayacaktır ki, uzun süre boyunca asla kusursuz dürüstlüğünden sapmakla eleştirilmedi.
Şirketin işlerinin genişlemesi ve sağlığının bozulması, James Whittall'ı yönetimde daha az etkin   kalmaya zorlamış ve 1878 yılında, uzun yıllardır ortakları olan üç oğlu Richard Watson, Edward ve Herbest Octavius ​​Whittall'ı ortaklığa katılmıştır. James Whittall 1883 yılında vefat etmiş ve iş, hayatta kalan üç oğlu tarafından devam ettirilmiştir. 1908 yılına kadar başka bir değişiklik kaydedilmemiştir; bu yılda Richard Watson Whittall'ın en büyük oğlu Richard James ortaklığa katılmıştır. Richard Watson Whittall, yirmi yılı aşkın süredir şirketle bağlantılıdır ve ortaklığa alınması onu dördüncü kuşak ortak yapmaktadır.”
Doğu memleketleri  ve İzmir Ticareti
Doğu, zıtlıklar diyarıdır ve belki de hiçbir zıtlık, 19. yüzyılın ilk yarısında ticareti yöneten koşullar ile günümüzdeki koşullar arasındaki kısa bir incelemeden daha şaşırtıcı olamaz. Küçük Asya, antik uygarlıklarının engin kalıntıları ve harabeleriyle kanıtlandığı gibi, klasik bir bölgedir. Lidya burada hüküm sürmüştür; Pers, Yunan ve Roma sırasıyla egemen olmuş ve Bizans Orta Çağ'a hakim olmuştur. Ancak ardı ardına gelen fetihler, değişen uygarlıklar ve yüzyıllar boyunca birçok imparatorluğun yapısı, diğer açılardan ne kadar etkili olmuş olurlarsa olsunlar, tarım, sanayi, ulaşım ve ticaretin yürütüldüğü temel ve ilkel koşullar üzerinde çok az etki yaratmıştır. Ticaret en eski zamanlardan beri var olmuştur, ancak esas olarak takas ve değiş tokuş esasına dayanmıştır. 
Orta Çağ, Levant ile bağlantılı olarak ticaret tarihinde daha ilginç bir aşama sunmaktadır. Cenova ve Venedik Cumhuriyetleri, denizaşırı ticaretleriyle büyüklüklerini inşa etmiş ve vatandaşları bu ülkeyle kapsamlı bir ticaret yürütmüştür. Kendilerini zenginleştirmiş ve büyütmüşler, tüccarları yüzyıllarca bu Doğu bölgelerinde adeta tekel kurmuşlardır. Batı'nın ürünleriyle dolu kadırgaları, İskenderiye'den Konstantinopolis'e kadar Akdeniz'in tüm doğu kıyıları boyunca seyretmiş ve Karadeniz'e girerek yüklerini Doğu'nun mallarıyla takas etmişlerdir. Mevcut birçok denizcilik ve bankacılık kanunu ve geleneğinin kökeni bu döneme atfedilebilir.
Ortaklardan Richard Watson Whittall  ve Edward Whittall. Kaynak: 1911 anı kitabı.

Richard Whittall  ve Whittaller de Kanuni Sultan Süleyman tarafından tanınan bu ayrıcalıkların taıdığı sınırsız ayrıcalıklar nedeniyle Osmanlı  liman kenti İzmir’e yerleşmişlerdi. Bu ayrıcalıklar muhtelif  fırsatlarda  Avrupalıların  yeni talepleri  geldikçe yenilenmiş ve Avrupalılar adına ticaret alanlarında daha   genişletilmiş, artırılmış ve bunlar hep Osmanlı İmparatorluğu’nun  çökmesinde derin bir etken olmuştur.

Tarım ürünleri,üzüm,incir,meşe palamudu,ve diğer ürünler  çuvallar içinde deve kervanları  Charlton Whittall öncülüğünde İzmir’deki kurulmuş olan  depolara ve işleme tesislerine taşınıyordu.
On yedinci yüzyıldan itibaren  Kiralama ve Ticaret  Ayrıcalık Yasası yabancı tüccarların Osmanlı topraklarına akmasına neden oldu. İngiliz tüccarlar   Honourable Levant Company olarak adlandırılan  kolonyel bir  ticaret birliğinin üyesi ve hissedarı  oldular. Bu şirket  böylece iki buçuk  asır yabancı tüccarlara büyük haklar sağladı.
Böylesine  başarılı ticari gelişmeler Osmanlı İmparatorluğu’nun ekonomik yaşamına yansımadı ve hiçbir değişiklik getirmedi ve Charlton Whittall ondokuzuncu yüzyılın başlarında şirketini İzmir’de kurarken de ülkede ekonomik bir kalkınma görülmüyordu. Tarım ürünleri ve işlenmiş ürünler ve bazı  dokuma  ürünleri asırlardır değişim göstermeden hemen hep  en  ilkel üretim yapısında  ihraç edildi. Yabancı tüccarların yerleştikleri liman kentlerinden talep ettikleri malların kasabalardan limanlara ulaşması çoğunlukla haftalar ve hatta aylar alıyordu. Yol yoktu, üretmek ve ihraç etmek  oluşumu  gelişmemişti.
İmparatorluğun muhtelif  bölgeleri beylerbeyi adı altında ayrı  yönetimlere bağlıydı ve doğrudan Sultan’a bir vergi ödeyerek kendi yaşamlarını ve saltanatlarını  sürdüyorlardı. Malların taşınmasında yollarda vahim saldırlar ve yağmalar her zaman olasıydı.
Yabancı tüccarlar için  bu  güçlüklerin yanında veba, çapulculuk, yağma ve salgın hastalıkların tehdidi olanca ağırlığını hissettirmekteydi. Denizlerde gemilerle seyahat da  öylesine güvenlik içersinde değildi.  Korsanlık Ege’de olanca hızıyla  hükmünü sürdürüyordu.
Coğrafi bakımdan bulunduğu  bölge nedeniyle İzmir daima ticaretin kalbi, beyni bir merkez liman kenti oldu. Yabancı yatırımcıların getirdikleri olanaklar ülkede  hemen  mucizevi değişimler yarattı. Demiryollarının inşa edilmeye başlanması ve Arap Yarımadası’nda Mekke’ye doğru yol alan Bağdat demiryolu yakın yörelerdeki ekonomik yaşamı da hızlı bir biçimde etkiledi. Son Whittall, Hugh McKinley Whittall olmuştur. Moda’lı idi..
                                                                           ****