KOZLU RÖMORKÖRÜ'NİN ZONGULDAK LİMANINDAKİ HİKAYESİ

Kozlu Römorkörü ve Mustafa Paksoy, Salih Ünal, Cafer Şener & İsmail Şener,  
Mehmet Şevket Ahmet Bey & B. Bey   
 Yazan:Osman Öndeş

Zonguldak Limanı yağlıboya tablosu; Solda Kozlu römorkörü ve Mendirek dışında kömür yüklemek için demirde bekleyen enel yük gemileri..

Zonguldak ve Zonguldak Limanı tarihi konularında, arşiv fotoğraflarıyla ve bunlara eklediği  öyküleriyle benzersiz bir yöresel tarihi kaynağı yaratmış olan Yüksel Yıldırım’dır. Tanıklığını nihayet “İyi ki varsın Zonguldak” kitabı ile taçlandırmıştır. Bu eser aynı zamanda  Türk deniz ticaret dünyası için de  çok kıymetli bir kaynaktır. Meslek örgütleri vasıtasıyla üyelere duyurulmalı ve bu eser sahiplenilmelidir.
Yükselk Yıldırım  yakın zamanda “Kozlu Römorkörü’nün Hikayesi” başlığı ile Zonguldak Limanı’nda 1939’den 1967’ye kadar hizmet vermiş olan  Kozlu Römorkörü’nü ve bu römorkörle olan anıları  “Zonguldak Nostalji” sitesinde yayınladı. Kendnsine mesaj gönderenlerin herbiri hasret, saygı ve  sevgi dolu mesajlar göndermeleri sadece bir güxelliktir ve mazisine sahip çıkmaktır. Böyle bir ortamı tesis ettiğinden dolatı Yüksel Yıldırım’ı tekrar kutluyorum ve teşekkür ediyorum.
Çalışmalarına bir katkı olsun diyerek, Kozlu römorkörünün inşa tersanesi kayıtlarından başlayarak geçirdiği evreleri  resmî İngiliz arşivinden yayınlayarak özetledim. Amacım  Yüksel Yıldırım ve onu öncelikle zonguldak sevdasıyla izleyenlere  biraz daha bilgi ve belge eklemek.

Zonguldak limanına 1939 yılında satın alınan Kozlu römorkörü, Asma römorkörü ile beraber iç liman hizmetlerinde kullanıldılar. Kozlu ve Asma römorkörleri 1966 yılına kadar Zonguldak limanında hizmet verdiler. 1965 yılında ve Kaptanı Kadir Günal döneminde, buhar gücüyle çalışan Kozlu römorköründe elin bir kaza sonucu bir mürettebat hayatını kaybetti. 
Bu olaydan hemen sonra Kozlu römorkörü bağlı olduğu kurum EKİ tarafından (Ereğli Kömürleri İşletmesi) ihaleye çıkarılarak satıldı. Kozlu Römorkörü Zonguldak limanında 27 yıl iç hizmet vasıtası olarak hizmet verdi.
Mürettabat Amasralı Mehmet Muslu’nun Hikayesi
(Kaynak:Zonguldak Nostalji)
 “Atatürk'ü Samsun'a götüren Bandırma vapurunun Zonguldak açıklarından geçişinden yirmi yedi yıl on bir ay sonra Zonguldak limanında büyük bir gemi Kozlu römorkörüne çarparak omurgasında büyük bir yara açmıştı. Gemidekiler ve  limandakiler de Ereğli Kömür İşletmesinin bu pek faydalı römorkörünü kurtarmak için gayrete geçtiler. Fakat alınan bütün tedbirler, gösterilen bütün gayretler boşuna çıktı. Römorkör kurtarılamayacak, batacaktı. Bunun üzerine kaptan bütün tayfalara römorkörüterk etmek kumandasını verdi.
Gemideki bütün İşçiler gibi Amasralı Mehmet Muslu da uzaklaşmak üzere idi. O sırada -arkadaşlarından öğreniyoruz- şöyle düşünür.
“Römorkörün alt katında iki büyüğümüzün resimleri asılı, birisi Atatürk'ün, birisi İnönü'nün! Onlar sular altında kalmasın!”
Mehmet Muslu'ya o dakikada İki büyük Türk kahraman- velev ki birer resim, birer sembol hâlinde olsunlar- boğulacaklar gibi gelmişti. “Hâlbuki onlara bir şey olmamalı idi.”
Kaptanın verdiği emirlere rağmen, batmakta olan geminin alt katına daldı, orada iki levhayı da çakılı bulundukları duvardan sökmek üzere idi ki römorkörün birdenbire büyüyen yarığından sular içeriye hücum etti. Bu sırada tahta merdivenler de suların aşağıdan yukarıya yaptığı basınç sonucu kapanmıştı.
Böylece 18 Nisan 1947’de sabahın erken saatlerinde genç bir işçimizi, elleri levhalarda kaybettik.”(Kaynak:  Yüksel Yıldırım-İyi ki varsın Zonguldak” kitabı-2025)
Kozlu Römorkörü Zonguldak Limanı'ndaki kömür nakliyatı ve liman hizmetlerini desteklemek amacıyla Fransa'nın Cherbourg kentindeki Constructions Mécaniques de Normandie (CMN) tersanesinde inşa edilmiştir.  Römorkör 1939 yılında  Türkiye'ye getirildikten sonra Zonguldak Limanı'nda "Asma" römorkörü ile birlikte iç liman operasyonlarında, özellikle kömür yüklü mavnaların çekilmesinde uzun yıllar görev yapmıştır.
Zonguldak limanının iç hizmetlerinde kullanılan buharlı Kozlu römorkörü  1966 yılına kadar hizmet vermiş, ardından bir kaza sonrası Ereğli Kömürleri İşletmesi (EKİ) tarafından ihaleyle satılmıştır.
1939 yılında Ereğli Kömürleri İşletmesi (EKİ) tarafından satın alınan Kozlu ve Asma römorkörleri, Zonguldak limanındaki iç hizmetlerde (kömür yükleme ve nakliye işlemleri gibi) çift olarak uzun yıllar boyunca beraber kullanılmışlardır.Her iki römorkör de 1966 yılına kadar aktif olarak görev yapmıştır. 1965 yılında Kozlu römorköründe yaşanan ve bir mürettebatın ölümüyle sonuçlanan kazan patlaması kazasından sonra her iki gemi de ihaleye çıkarılarak satılmış ve Zonguldak'taki görevleri son bulmuştur.

Glasgow, Barclay,Curle & Co.Ltd.1893 inşa buharlı römorkör “Neptune”-
Kaynak;Clyde Built Ships

İnşa ve Hizmete Giriş: Neptune isimli römorkör 1939 yılında satın alınarak Zonguldak'a getirilmiştir. Kozlu römorkörü limanın iç hizmetlerinde (römorkaj ve manevra işlerinde) kullanılmıştır.
1966 yılına kadar kesintisiz olarak Zonguldak limanında hizmet vermiştir.
Kozlu ve Asma, Ereğli Kömürleri İşletmesi (EKİ) bünyesinde liman içi trafiği yöneten temel deniz vasıtalarıydı.Dönemin teknolojisi gereği buhar gücüyle çalışan bu römorkörler, kömür havzasının lojistik ihtiyaçları için kritik bir role sahipti. 
Port Glasgow/Glasgow- Barclay Curle & Co.Ltd.’e ait Clydeholm Tersanesi’nde 385 Kızak No.’su ile inşa edilen  römorkörün inşa adı “Neptune” idi. John and Robert H. Steel and David Bennie (trading as Steel & Bennie)adına inşa dedilen Neptune römorkörünün Resmi Tescil Numarası 102585 idi ve  3 Mayıs 1893 tarihinde hizmete girdi. Glasgow merkezli  Barclay,Curle & Co.Ltd. yapımı olan C2cyl.ana buhar makinesi 54 nhp., 600 ihp azami güç retriyordu ve azami seyir sürati 12 knots idi.Ana buhar makinesi 1967 yılında Magdeburg- Schwermaschinenbau “Karl Liebknecht” SKL yapımı  M-cyl 4SA 110 bhp 82 kW dizel makine ile değiştirilmiştir.
1903’de Neptune römorkörü armatörlük şirketinin yeniden tescil edilen ticari adı “Steel and Bennie Ltd – Başkan-David Bennie”  olarak değiştirildi.
1920’de Liverpool’dan West Coast Towage & Salvage Company Ltd. satın aldı ve  Liverpool Limanı’na kaydedildi. 

 
Kozlu römorkörünün Clyde Built Ships 
arşivindeki sicil kaydı.

1925’de Sunderland’den  Thomas Young satın aldı. Römorkörü adı değiştirilmedi.
1926’de Londra merkezli  British & Mediterranean Lighterage Co Ltd. satın aldı ve römorkörün adı değiştirilmedi.
1928’de Yunanistandan tespit edilemeyen bir römorkörcülük firmasına satıldı ve Yunan/Pire limanına tescil olundu. 
1929’de İstanbul merkezli Ereğli Şirketi (Société d'Héraclée) satın aldı ve “Kozlu” adı verildi. İstanbul Limanı’na kaydedildi.  
1939’da  Zonguldak’tan Eti Bank-Ereğli Kömürleri İşletmesi satın aldı, 
1967’da  Zonguldak’tan Mustafa Paksoy, Salih Ünal, Cafer Şener & İsmail Şener ortaklığı satın aldı  ve genelyük/koster  olarak tadil edildi. Ana dizel makinesi yenilendi ve  yapılan tadilat sonucu 149grt. 96nrt., Tam boy: 32.09m. x Genişlik:6.43 ve Derinlik: 3.15m. oldu.
1990’da hurdaya çıkartıldı ve  Lloyd’s Register Sicil Kaydı’ndan silindi. 

 
Lloyd’s  Register of Shipping 1938-1939 yıllığında  ilk adı Tugela ve 1933’de “Neptun”, 
son adı “Platin” olan şilebe ait  kayıt. 

Neptune adı karışıklık yaratmasın
Lloyd’s  Register of Shipping yıllıklarında 1864-1894 yıllarında inşa edilmiş ve“Neptune” adı verilen  7 gemi ayni sütunlarda yeralır. Genel yük gemisi, römorkör, tarak dubası gibi olan bu deniz araçları araştırmacıları yanılgıya düşürmemelidir.  Bilgi karışlığı doğmasına karşı, Lloyd’s Register yıllıklarındaki “Neptune” veya “Neptun” kayıtlarına dikkat edilmesi gerekir. Bunlardan biri Zonguldak’lı Mustafa Paksoy, Salih Ünal, Cafer Şener & İsmail Şener ve Mehmetzâde(Mehmetoğlu) Şevket Ahmet Bey ve bilgi birikimi yetersizliğinden ismi sicil kaydında “B.Bey” olarak  verilen ortağı  ile “Sadıkzade Ruşen Oğulları Vapurculuk Şti.”nin “Platin” adı vediği “Neptun” genel yük gemisidir.
1930 gibi ilk yılların Türk armatörleri büyük çoğunlukla tek gemi sahibi oldular. Yine çoğu, ya yaşamları sırasında veya vefatlarından sonra akrabaları devam etmediğinden dolayı armatörlük yaşamları sona erdi. Ailelerde armatörlüğü devam ettirmek gibi bir eğilimi çok kısıtlı olduğu bu yıllarda yine tek gemi sahibi Mehmetzâde(Mehmetoğlu) Şevket Ahmet Bey, büyük olasılıkla sermaye ve bilgi birikimi yetersizliğinden ismi sicil kaydında “B.Bey” olarak geçen ikinci bir ortakla 1900 İngiltere inşa 3308 grt. bir genel yük gemisini satın aldılar. Gemiye “Neptün” adını vermişlerdi. Beş yıl sonra da deniz ticareti dünyasından çekildiler.
Port Glasgow’da Anderson Rodger &Co., Bay Yard kızaklarında 346 Kızak No.su ile inşa edilen genel yük gemisine “Tugela” adı verildi.
18 Şubat 1900’da deniz indirildi ve aynı sene hizmete girdi.
3308 grt., 2148 nrt. ve Tam boy: 326.2 ft., Genişlik: 48.1 ft.,Derinlik: 23.7 ft. İdi.
Port Glasgow, Anderson Rodger & Co. yapımı 3 genişlemeli ana buhar makinesi 281 nhp. azami güce sahipti.
İlk armatörlük firması Glasgow merkezli Glasgow Navigation Co. Ltd. - Maclay & McIntyre idi. 29 Mart 1900 tarihinde Glasgow limanına tescil olundu.1915’te Londra merkezli Anglier S.S. Co. Ltd. - Brys & Gylsen Ltd.satın aldı ve “Anglier” adı verildi. 1918’de Londra merkezli Lloyd Royal Belge (Great Britain) Ltd. satın aldı. 1923’te Andros’tan Demetrios M. Logothetis satın aldı ve “Karolos” adı verildi. 1933’te İstanbul’dan Mehmet Şevket Ahmet Bey & B. Bey satın aldı ve “Neptün” adı verildi. 1938’ de İstanbul’dan Sadıkzade Ruşen Oğulları Vapurculuk Şti. satın aldı ve “Platin” adı verildi. 

 
S.S.Platin’in “Anglier” adıyla yapılmış yağlıboya tablosu
Greenwich Maritime Museum koleksiyonunda bulunmaktadır.

“Platin” şilebi 31 Ocak 1957 İstanbul’dan günü  Zonguldak’a   balastlı olarak seyrederken Karadeniz’de kar tipisinden dolayı Öreke Kayalıkları Burnu civarında (Küçük Ada Gerede kayalıkları) karaya oturdu ve giderek parçalanma tehlikesi arttı. Sahilden roket atılmak suretiyle gemi mürettebatı kurtarıldı. Fakat lostromo dalgalara kapılarak kayboldu.Platin’in Anglier adıyla yapılmış yağlıboya tablosu Greenwich Maritime Museum koleksiyonunda bulunmaktadır. Clyde Built Ships/Glasgow arşivinde de fotoğrafı mevcuttur.
                                                    ****