KRUVAZÖR YAPILAN DÖRT GENEL YÜK GEMİSİ

Dünyada Kruvazör yapılan 
ilk dört genel yük gemisi
Yazan: Osman Öndeş

Mekke Kruvazör Hümayunu Çanakkale’de- 1897; Sultan II Abdülhamid Yıldız Albümleri/Osmanlı Donanması Albümü.

Bu makalemde; Meşrutiyet İhtilali sırasında  Kasımpaşa’daki  Bahriye Nezareti olan Divanhane(Günümüzde RTE Müzesi ilan edilen)’de  rütbesi sökülerek adalara sürgün edilen  Bahriye Nazırı Hasan Rami Paşa’nın Artin Asaduryan Matbaası’nda basılmış  “Hatırat”ından birkaç sayfayı aktardım.
Bu sayfalarda dünyada ilkez Osmanlı Donanması için  kruvazör ilan edilen genel yük gemileri hakkında bilgiler yeralmaktadır. Hasan Rami Paşa “Hatırat”ında  şöyle anlatır;
Yunan savaşından Bahriye Nazırlığım zamanına kadar geçici bir kuşbakışı- Hüsnü ve Celal Paşalar- sahte Potemkin olayı, büyük telaş - Asker mi, sivil mi idim? - Bazı faaliyetler - Bahriye Nazırı oluşumun olası  nedeni!  
Yunan savaşı başarı ile sonuçlandı. Fakat bu savaş münasebetiyle aldığım emirleri yapmadığımı, hatta bu konuda Padişah’ın iradesine karşı koyarak, o zaman varlığından bile şüphe edilen donanmayı bir felaketten kurtardığımı ve harp gemilerinin buradaki inşalarındaki ve Avrupa’ya sipariş edilerek satın alınacak gemilerdeki yolsuzluklarda herhangi bir ilgimin olmadığımı gören Bahriye Nezareti, görüşümü almadan bana, Çanakkale’de ikametle görevli olduğumu bildirdi.
Şahsım hakkındaki hissi görüşleri neticesinde, donanmanın hertürlü işleri zorlaştırılarak devamlı huzursuzluk politikası çıkarılmak isteniyordu. En umulmayan yerlerde hiç tahmin etmediğim şekilde jurnal edindiğimi öğreniyordum. 
Çanakkale’ye sürgün edildikten sonra bu durum tam on sene devam etti. En sık iki aydabir verilebilen maaşlar için, Çanakkale en geriye bırakılıyordu. Mürettebat; geminin gerekli olarak atılan ikinci demirini almakta zorlanacak derecede azaldığı gibi, terhis edilen askerin yerine yenisi gönderilmiyordu.Nihayet gemiler çürümüş olduğundan içinde barınılmaz duruma gelmişti. Subaylar ise, kamaralara şemsiyeleri açık olarak girip çıkmaya başladılar. 

Gemilerdeki çürüklük öyle bir noktaya geldi ki, artık kalafat yapılması gerekiyordu. Gerekli tamiratın yapılması için yazılan yazılar hasıraltı ediliyordu. Çanakkale’de havuz da yoktu. Yalnız bir şeyin yükselmesine önem veriliyordu. O da, ahlâk bozukluğu idi. 
Nezaretin bukonudaki yaptıkları bir değil, beş değildi. Fakat hak ve hakikati teslim etmiş olmak üzere, itiraf ederim ki, isimlerinden, yaptıkları zulümlerle birlikte daha sonra bahsedeceğim. 
Maiyetimdeki kimin göz kapanmayacak kusuru olursa, kimi kolundan tutup İstanbul’a Divan-i Harbe yollarsam, bu kişiler Nezaret tarafından kabul edilmeyerek reddediliyorlardı. Daha sonra Bahriye Nezareti bunları, bana karşı kullanıyordu. Buşekilde umumi bir bezginlik ve iş görememezlik  insanı kahrediyordu. Resmi vazifemin gereğini yerine getiremediğimden tatmin olamıyordum. 
Dinlenme zamanlarımın birkısmını bu işlere ayırdığımdan, ruhen yoruluyor, vücutça da yorulmak istiyordum. Binaenaleyh boş zamanlarımı fenalığa değil çalışmaya ayırdım. Orta halli bir aileden asla farklı yaşamadım. İdare ve tasarruf, ihtiyat ve basiret daima benim  saygı duyduğum ve ciddiyetle muhafaza ettiğim bir uygulamam olmuştur. 

Bahriye Nazırı Hüsnü Paşa makamından hiç azledilmiyordu. Dünyada nekadar kötülük varsa hepsi kendinde toplanmış, olanca kuvvetiyle İstanbul’a gelmemi men etmeye teşebbüs etmiş, ancak hakkımdaki tüm jurnallere rağmen bir başarı elde edemeden vefat etmiştir. 
1897 Türk- Yunan Harbi nedeniyle Haliç’ten çıkarılarak nihayet Çanakkale’ye intikal eden Mansure Korveti’nın komutanın dilekçesi Donanma’nın durumunu anlatması bakımından ibret vericidir.

Ortasından belvermiş bir savaş gemisi; Mansure korveti!
Mansure Korveti Komutanı Mülâzım-ı Evvel (Üsteğmen) İzzet 14 Temmuz 1897 tarihli dilekçesi ile Bahr-ı Sefid Filosu kumandanlığına hitaben Mansure korveti’nin durumu yakınmış ve geminin ortasından bel vermiş olduğunu beyan etmiştir!
14 Temmuz 1897 tarihli dilekçesinde  der ki;“18 Mayıs 1897 tarihli tutanakta gemimizin hızı ile, 12’şer cm.lik Krupp toplarının uç pabuç mil levhalarının sağlamlaştırılması için 48 adet cıvata ile sekiz adet saç levha gerekli olduğu talep edildi ise de gönderilmedi. Bozuk olan bir adet torpidomuz İzmir vapurundan değiştirilmiş olduğu bildirilmişti. Ayrıca gemimizin güverte baştaraf kaplumbağa hizasında gemi yıkattıkça az miktarda su birikmektedir. Budefa iskele tarafında bile, üç pusa yakın su birikmiştir. Geminin tavlonuna biriken su temizlenirken tekrar subay kamaraları önünde toplanmaktadır. Ayrıca sancak, iskele, makine ve elektrik makinesi etrafına birikmekte olduğu, verilen bilgilerden anlaşılmıştır. Burası ustalara muayene ettirilmiş ise de, üç pus kadar gemi ortasının çökmüş olduğu görülmüştür. Tekrar muayene edilmesi için, 15 Haziran 1897 tarihli yazı ile arzın üzerine verilen emirle Çarkçı Kaymakam Hüseyin Bey tarafından incelenmiş ve çark içerisinde bulunan kemerelere puntel konulmadığı ve istimpayet borusunun önceden konulan punteli battal edilmiş olduğundan bu puntellerin resmini almış ise de bugüne kadar gelmediği ve denizli havalar ile icabında top atışında büsbütün çökmesi ihtimali olduğu gibi kıç kamarasının üzerinde de varlığı açık olarak ortaya çıkmıştır. 20 Haziran 1897 tarihli komutanın emri gereğince gemimizin makine provası icrası için Kepez Feneri’nden Kumkale Feneri hizasına kadar olan sekiz mil mesafeyi hafif rüzgarla pruvadan alarak, saatte 3.5 mil kadar hızla iki saat 15 dakika süresinde gidip döndük. Rüzgar kıçtan olduğunda, kuvvetli olarak gemiyi saatte beş mil kadar seyrettirmekteydi. Bu durumda geminin sakin havada saatte 4 mil kadar seyredeceği çarkçı subayı tarafından da raporla bildirilmiştir. Ben ise, devlete, millete ve Padişahımız’a sadakatle hizmet etmeğe yemin etmiş bir kişi olarak asla ihanet edemem. Bu münasebetle  bu gemide, bu şartlar altında görev yapamayacağımı bildirir, emirlerinizi beklediğimi arz ederim.” 
                                                                 
 
                          Kruvazör olarak ilan edilen Medine genel yük gemisi.(Ortada 3 direkli)
                                           Yağlıboya  tablo .Kaynak- Özel Koleksiyon.

Bahriye Nazırı Hasan Hüsnü Paşa-genel yük gemisini kruvazör ilan ediyor.
Bu tablonun daha trajik komik bir öyküsü ise, Bahriye Nazırı Hasan Hüsnü Paşa’nın, Yunanlıların gerçek kruvazör sınıfı gemileri bulunması karşısında yaptıklarıdır. Zira, Hasan Hüsnü Paşa, Yunan Donanması’ndaki  kruvazörlerin büyüklükleri karşısında, derhal Osmanlı tebaasına ait  Hudeyde, İzmir, Medine ve Mekke isimli şileplere elkoymuş ve bu yük gemilerini kruvazör ilan etmiştir. Bunu yaparken de, bu gemilere birkaç top yerleştirilmiştir. Dünyada benzerine asla rastlanılmayan ve kruvazör denilen bu şileplere komutan olarak atanan subaylar adeta feryat  etmektedirler. 

Bu dilekçeleri aynen veriyorum;
Bakınız, şilepten bozma, kruvazörlerin komutanları gemilerindeki durumu nasıl tanımlıyorlar;
İzmir Vapuru Komutanı Yarbay Hafız İbrahim;
“Mensup olduğum İzmir Vapuru, dört adet fundluk ve bir adet de Nordenfild topu ile donatılmış olup ortalama dokuz mil hız yapmaktadır. Bu koşullarda en adi sınıftan bir kruvazör kadar bile, kuvvetli ve sağlam değildir. Ancak donanma ile birlikte nakliye görevi yapabilecek kapasitede olduğunu hakkındaki emir ve fermân sahibi olan Padişah Hazretlerinindir. 18 Temmuz 1897” 

Hudeyde kruvazör hümayunu’nun sicil kaydı
Newcastle Charles Mitchell & Co. Low Walker Kızaklarında 298 kızak No.’su ile  inşa edilen ve “Suez”  ismi verilmiş yolcu/yük gemisi, 26 Eylül 1874 tarihinde denize indirildi.
2141 grt., 1390 nrt. olan Suez’in Tam boy:323.8 ft.,Genişlik:35.3 ft. ve Derinlik: 25.7 ft. idi.
Sunderland merkezli North-Eastern Marine Engineering Co.Ltd. yapımı ana buhar makinesi C2cyl ve 250 nhp. azami güç üretiyordu. 
1891’de İstanbul’dan Kayseri doğumlu Ohannes Esseyan  ve  Mıgırdıç Esseyan   satın aldı ve “Hudeyde” adı verildi. 
1893’de İstanbul’dan İdare-i Mahsusa satın aldı.
1896’da Osmanlı Donanması’na devredildi ve top konularak kruvazör ilan edildi.
Türk-Yunan Harbi sonrasında Osmanlı Seyr-i Sefain İdaresi tarafından yeniden yolcu/yük gemisi olarak kullanıldı. 1912’de hizmetdışı bırakılarak Haliç’te söküldü.   
 
Hudeyde Kruvazör Hümayunu Çanakkale’de. Sultan II. Abdülhamid Yıldız Donanma Albümleri.(Kaynak:Özel Koleksiyon)

Hudeyde Vapuru Komutanı Yarbay  Hasan  anlatıyor
“Zaferler kazanmış Donanma’nın  hareketleri doğrultusunda padişahın iradesi ve komutanın verdiği emirler, askerlere tebliğ edildi. Verilen emirler doğrultusunda askerce sevinçle edilen, üç kere “Padişahım çok yaşa!” duaları, bizi gemimizin harbe sevki için, genel teçhizatı hakkındaki görüşleri arz etmeye cesaretlendirmiştir. Kruvazör olarak bilinen komutanı olduğum Hudeyde Vapuru’nun, harp donanımı dört adet pirinç kaval top, iki adet 12 librelik Armstrong topu, bir adet Tophane imali kuyruktan dolma pirinç Prudel top, dokuz adet kasatura, 30 adet Winchester topu ve 20 adet kılıçtan ibarettir. Mermi ve topların atışı üçüncü otla yapılmıştır. Bu topların denenmesinde azami mesafesi 1000 m.’yi geçmediğinden son derece güçlükle atış yapılmaktadır. Geminin inşa tarzı ise tamamen büyük bir ambar gibi olup, adeta bir şilebi andırmaktadır. Bunun yanında palavra denebilecek ikinci kat güvertesi, perdesiz olarak baştan kıça kadar uzanmaktadır. Taksimatında bölmeler ve dabılbatumları yoktur. Ancak boyuna denizaltı tarzındaki ambar istif perdeleri mevcuttur. Geminin azami sürati 10 mil olup 90 kişi mürettebatı bulunmaktadır.
Harp tekniğine uygun koşullarda  inşa edilmeyen gemi, erzak, kömür, cephane ve benzeri nakliyat işleri için mükemmel bir nakliye gemisini andırmaktadır. Bunedenle, asla kruvazör olarak kullanılmayacağı hakkında emir ve fermân,emir sahibi olan Padişah Hazretlerinindir. 18 Temmuz 1897.

Kruvazör olarak ilan edilen  Medine genel yük gemisi
Glasgow,Govan’da kurulu London & Glasgow Engineering & Iron Shipbuilding Co. tarafından  Middleton Yard’da 166 Kızak No.’su ile inşa edilen genel yük gemisi 12 Şubat 1873 tarihinde denize indirildi.
İnşa adı “ Pennsylvania” olan 2472 grt.- 1593 nrt., Tam Boy: 331.5 ft., Genişlik: 36.3 ft. ve Derinlik: 21.1 ft. geminin Glasgow, Govan “London & Glasgow Engineering & Iron Shipbuilding Co.” yapımı ana buhar makinesi C2cyl(46 & 82 x 45in), 400nhp, azami güç üretiyordu.
İlk armatörlük firması; Glasgow’de kurulu “G. W. Clark, P Dougall & T Reid (State Line Steam Ship Co Ltd. ve işletmeci firma; Lewis T. Merrow & Co. idi.
1873’de adı “State of Pennsylvania” olarak değiştirildi.
1874’de Glasgow merkezli  The State Steamship Co Ltd. firması adına tescil olundu.
1891’de Glasgow’de kurulu  J & A Allan satın aldı.
1893’de Cidde’de kurulu   Hamidiye Vapur Şirketi satın aldı ve “Medine” adı verildi.
1894’de İstanbul’dan  İdare-i Mahsusa’ya devredildi ve “Marmara” adı verildi.
1895’de Kruvazör olarak donatılmak üzere Osmanlı Donanmasına devredildi.  
1897’de İstanbul’da  İdare-i Mahsusa’ya devredildi.
1909’de hizmet dışı bırakıldı.
1912’de yeniden Osmanlı Donanması’na depo gemisi olarak devredildi. 
1915’de Rus harp gemisi top ateşi ile batırıldı.

Medine Vapuru Komutanı Mehmet Rüstem;
“Komutanı bulunduğum Medine Vapuru’nda harp donanımı bakımından dört adet yedi fundluk ve iki adet beş fundluk pirinç Şişhane topu ile bir adet üç fundluk Krupp topu vardır. Bunun yanında 30 adet Winchester tüfeği ile 20 adet kılıç bulunmaktadır. Makine ve kazan aksamı su hattının üstündedir. Azami sürati 12 deniz mili olup geminin bölme ve tulumbaları yoktur. Bütün bu bilgiler bundan önceki raporda tarafınıza arz edilmişti. Bu defa ise pervanenin darbesi ve ırgatın kullanılmaya elverişli olmaması söz konusu olduğundan, bu durumun amiral ve komutanlar tarafından bilinmesi gerekir. Budurumdaki bir geminin, kruvazör olup olmayacağı hakkında verecekleri karar üzerine hareket edileceği konusundaki rapor makamınıza arz edilmiştir. Emir ve fermân,emir sahibi olan Padişah Hazretlerinindir.
18 Temmuz 1897.

Kruvazör yapılan Mekke genel yük/yolcu vapuru
İlk adı SS State of Nevada olan Mekke vapuru, 1874 yılında Glasgow'da London & Glasgow Engineering and Iron Shipbuilding Co. Ltd. tarafından inşa edilmiş bir buharlı kargo ve yolcu gemisidir. 
2 Haziran 1874'te denize indirilmiş, aynı yıl Temmuz ayında hizete girmiştir.
2,488 grt ve Tam boy:  101,2 metre (332,1 ft), Genişlik:11 metre (36,3 ft)’dir.
İlk armatörlük firması State Steamship Co. Ltd. (State Line) için inşa edilmiştir.
İlk seferini 19 Temmuz 1874'te Glasgow - Larne - New York hattında gerçekleştirmiştir. 1893 yılına kadar  Glasgow ile New York arasında İngiltere’den ABD’ye göç eden yolcuları taşımıştır 
1875 yılında kısa bir süre için Red Star Line tarafından kiralanmıştır.
1891 yılında State Line'ın iflası sonrası Allan Line tarafından devralınmış ve "Allan & State Line" adı altında hizmet vermeye devam etmiştir.
1893 yılında İdare-i Mahsusa tarafından  satın alınmış  ve ismi "Mekke" olarak değiştirilmiştir.
1909’da hizmet dışı bırakıldı ve 1912’de Haliç’te söküldü.

İnşa adı “Navidad” olan “İzmir” genelyük gemisi Paisley’de kurulu McIntyre & Co.’ ya ait Phoenix kızaklarında 29 Kızak No.’su ile inşa edildi ve 25 Ocak 1879 tarihinde denize indirildi.
660 grt., 415 nrt. ve Tam Boy: 1900.1 ft., Genişlik: 28.7 ft. ve Derinlik: 14.6 ft. olan Navidad’ın Glasgow mderkezli Wiliam King & Co. yapımı C2cyl ana buhar makinesi 90 nhp. azami güç üretiyordu. 
İlk armatörlük şirketi Glasgow kayıtlı Edward A. Cohen idi.
1879’da Barcelona’dan  Cie. Hispano-Francaise J. Pi y Comas satın aldı.
1886’da İstanbul’dan Panos Michael Courtgi (P. M. Courtgi & Co.) satın aldı ve “Smyrne” adı verildi. 
1893’de  İstanbul merkezli Navigation a Vapeur Egee - P. M. Courtgi & Co. adına kaydedildi.
1895’de İdare-i Mahsusa satın aldı/devredildi.
1896’da Osmanlı Donanması emrine verildi.
1912’ de İstanbul’dan  Erdekli Rasim Bey satın aldı ve “Erdek” adı verildi.
27 Haziran 1915 günü Kozlu’dan kömür yüklü olarak İstanbul’a seyrederken, Kefken Adası açıklarında Rus denizaltısı Tyulen tarafından torpido atışı ile isabet aldı ve batmamak için Kefkan Adası’nda karaya oturdu. Gemi bu haliyle 25 Temmuz 1915’de Rus harp gemileri tarafından top atışına tutuldu ve tamamıyla hurda hale geldi.
                                              ****