Mavi Vatan Yasasında İnce Ayar Zamanı

Bu yasanın asıl önemi, yeni bir slogan üretmesinde değil, mevcut deniz politikasını açık, uygulanabilir ve uluslararası hukukla uyumlu bir çerçeveye kavuşturmasında olacaktır.

Türkiye'nin gündemine giren "Mavi Vatan Yasası", basit bir mevzuat ihdası olarak görülmemelidir. Yasa doğru kaleme alındığı takdirde, Türkiye'nin denizlerde uzun yıllardır diplomatik notalarla, NAVTEX ilanlarıyla, ruhsat sahalarıyla, fiilî tasarruflarla ve uluslararası bildirimlerle ileri sürdüğü hakların iç hukukta sistemleştirilmesi mümkün olacaktır.

Mesele, yeni bir slogan üretmek değildir. Asıl mesele, mevcut deniz politikamızı uygulanabilir, açık ve uluslararası hukukla bağdaşır bir çerçeveye oturtmaktır. Zira denizde hak sahibi olmak başka şey, o hakkın hangi kurum eliyle, hangi usulle ve hangi yaptırımla korunacağını kanunda göstermek bambaşka bir şeydir.

Mevcut mevzuatımız bize sağlam bir başlangıç noktası sunmaktadır. 2674 sayılı Karasuları Kanunu'nun 1. maddesi, "Türk karasuları Türkiye ülkesine dahildir" hükmünü taşımaktadır. Bu hüküm, kuru bir mevzuat ifadesi olmanın çok ötesinde, açık ve net bir vatan tanımıdır. Vatan, devletin tam egemenlik kullandığı ülkesidir. Karasuları da kanun koyucumuzun sarih iradesiyle Türkiye ülkesinin cüzü sayılmıştır. Bu itibarla karasularımız bakımından "Mavi Vatan" tabiri hukukî zemini olan, yerinde ve güçlü bir ifadedir.

Tartışma karasularında değil, karasularının ötesindeki alanlarda düğümlenmektedir. Kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölge, devletin tam egemenlik alanları arasında sayılmaz. Bu sahalarda kıyı devletinin egemen hakları ile belirli yetkileri vardır. Deniz yatağı ve toprak altındaki kaynaklar, canlı ve cansız doğal zenginlikler, enerji üretimi, bilimsel araştırma, çevre koruma, suni adalar ve tesisler kıyı devletine tanınan önemli haklar arasındadır. Ne var ki bu hakların hukukî niteliği, karasularındaki egemenlikle eşdeğer değildir.

Bu ayrım, akademik bir incelik olmayıp sahada doğrudan sonuç doğuran hukukî bir ayrımdır. Münhasır ekonomik bölgede yabancı savaş gemilerinin seyri ve bazı askerî faaliyetler, uluslararası hukukun pek çok devletçe benimsenen yorumunda açık deniz serbestileri kapsamında değerlendirilmektedir. Söz konusu sahaları kamuoyuna doğrudan "vatan toprağı" olarak takdim edersek, yarın bu nitelikteki bir faaliyet karşısında ya gereğinden fazla yüklü bir söylemin altına gireriz ya da tepkimizin yetersiz kaldığı ölçüde vatan kavramını yıpratırız. Vatan, yıpratılacak bir kavram değildir.

Mavi Vatan Yasası'nın işlevi, karasuları dışındaki her alanı vatanla özdeşleştirmek değildir. Yasanın işlevi; Türkiye'nin hangi deniz alanında, hangi konuda, hangi hak ve yetkilere sahip olduğunu berrak biçimde ortaya koymaktır. Kıta sahanlığımızda izinsiz sismik araştırma yapılamayacağı; deniz yatağı ve toprak altındaki doğal kaynaklar üzerinde Türkiye'nin münhasır haklarının bulunduğu; denizaltı kabloları, boru hatları, suni adalar, enerji tesisleri, bilimsel araştırma faaliyetleri, çevre koruma tedbirleri ve canlı kaynakların yönetimi konularında Türkiye'nin rızasının, denetiminin ve yaptırım yetkisinin bulunduğu sarih hükümlerle düzenlenmelidir.

Bu noktada hatıralarımızda hâlâ canlı duran bir tablo vardır. 6 Ağustos 1976 günü, MTA'nın elden geçirip "Sismik-1" adıyla denize indirdiği eski Hora gemisi Ege'de araştırmaya çıktığında Yunanistan ertesi gün notayı çekmiş, meseleyi hem Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'ne hem Uluslararası Adalet Divanı'na taşımıştır. Dönemin Başbakanı Süleyman Demirel'in "Sismik-1, gerekirse Türk donanmasının himayesinde araştırma yapacaktır" mealindeki çıkışı, bugün hâlâ Türkiye'nin kıta sahanlığında izinsiz araştırmaya rıza göstermediğinin sembolü sayılır. Mavi Vatan Yasası'nın asıl maharet alanı, o günün siyasi iradesini bugünün hukukî zeminine oturtabilmektir.

Yasanın bu yönü, sahadaki uygulayıcıya hukukî güç verecektir. Bir Sahil Güvenlik komutanının, bir fırkateyn komutanının, bir liman başkanlığının, ilgili bakanlık birimlerinin ve hatta bir Cumhuriyet savcısının önündeki fiilin hangi kanun maddesini ihlal ettiğini açıkça tespit edebilmesi gerekir. Devletin denizdeki iradesi, sadece diplomatik nota ile değil, iç hukukta tanımlanmış yetki ve yaptırımla da görünür kılınmalıdır.

Bütün bunlar yapılırken yasa, Türkiye'nin uluslararası hukuk tezlerini güçlendirmeli, hiçbir surette zorlamamalıdır. Bu hassasiyet bilhassa Ege bakımından büyüktür. Ege, sıradan bir deniz olmaktan uzaktır. Coğrafi yapısı, ada konumlanması, karşılıklı kıyıları, Lozan ve Paris antlaşmalarından doğan statü meseleleri, karasuları genişliği, hava sahası, FIR sorumluluk hatları, arama-kurtarma bölgeleri, kıta sahanlığı uyuşmazlığı ve gayri askerî statü başlıkları birbirine kenetlenmiştir. Ege'de tek bir başlığı diğerlerinden tecrit ederek çözüm gibi sunmak, Türkiye'nin yıllardır savunageldiği bütüncül yaklaşımı zedeleme istidadındadır.

Bu karmaşık denklemin hukukî tarihçesinde 11 Kasım 1976 tarihli Bern Mutabakatı'nın özel bir yeri vardır. Sismik-1 krizinin patlak vermesinden sadece üç ay sonra masaya oturan iki taraf, kıta sahanlığı sınırlandırması yapılıncaya kadar uyuşmazlık alanlarında tek taraflı araştırma ve sondaj faaliyetinden kaçınmayı taahhüt etmiştir. Türkiye'nin yerleşik tezi, Ege'de karasularının ötesindeki kıta sahanlığı alanlarının henüz sınırlandırılmadığı yönündedir. Buna göre taraflardan birinin tek yanlı fiillerle statü ihdas etmeye yeltenmesi, Bern'in ruhuyla bağdaşmaz. Yunanistan'ın 1987'de Taşoz açıklarında başlattığı arama faaliyetiyle bu mutabakatı fiilen ihlal etmesi, krizin ne kadar kolay alevlendiğinin de hatırlatıcısıdır.

Yunanistan'ın Ege'de deniz parkı ilanına yönelik girişimleri tam da bu süzgeçten geçirilmelidir. Çevre koruması, başlı başına meşru ve takdire değer bir saiktir. Ancak Ege gibi uyuşmazlıkların iç içe geçtiği bir denizde çevre kisvesi altında yetki alanı ihdası, aidiyeti tartışmalı coğrafi formasyonlar üzerinden idari tasarruf kurma ve fiilî bir deniz yetki alanı haritası çizme çabası, salt çevre politikası olarak okunamaz. Türkiye'nin bu girişimlere itirazı yerinde ve hukuken savunulabilirdir.

Hafıza tazelenmesi gereken bir nokta da şudur: 25 Aralık 1995'te Figen Akat adlı kuru yük gemisinin Kardak kayalıklarında karaya oturmasıyla başlayıp Ocak 1996'da iki ülkeyi savaşın eşiğine getiren kriz, aslında "küçük" coğrafi formasyonların ne büyük hukukî sonuçlar doğurabildiğini ispatlamıştır. Dönemin Başbakanı Tansu Çiller'in "O bayrak inecek, o asker gidecek" sözü bir hamaset tezahürü değil, doğrudan egemenlik haklarına ilişkin bir devlet beyanıydı. Bugün Yunanistan'ın deniz parkı, balıkçılık koruma alanı veya benzeri kisvelerle aynı tartışmalı formasyonlar üzerinde idari tasarruf inşa etmeye çalışması, Kardak'ın "gri bölge" doktrinini yeni bir kılıkla canlandırma teşebbüsü olarak okunmalıdır.

Aynı noktada Türkiye'nin kendi tasarruflarında da tutarlılık göstermesi şarttır. Yunanistan'ın çevre, deniz parkı veya balıkçılık düzenlemesi adı altında Ege'de tek taraflı statü oluşturmasına karşı çıkıyorsak, kendi düzenlemelerimizde de aynı çizgiyi muhafaza etmek mecburiyetindeyiz. Aksi halde uluslararası hukukta estoppel olarak bilinen tutarsızlık def'i ile karşılaşmamız ihtimal dahilindedir. Bugün "tek taraflı işlemle statü kurulamaz" dediğimiz bir yerde, yarın kendi tek yanlı işlemimizi statü kurucu mahiyette sunarsak, karşı taraf bunu aleyhimize delil olarak ileri sürebilir. Devlet aklı, cesaretten önce tutarlılığı gerektirir.

Yasaya ilişkin yanlış anlaşılan bir başka husus, münhasır ekonomik bölge ilanı meselesidir. Kamuoyunda zaman zaman bu yasanın kendiliğinden bir MEB ilanı anlamına geldiği zannedilmektedir. Hâlbuki çerçeve kanun ile MEB ilanı birbirinden farklı hukukî işlemlerdir. Kanun, Türkiye'nin MEB ilan etmesi halinde uygulanacak esasları düzenleyebilir; mevcut kıta sahanlığı tezlerimizi iç hukuka aktarabilir; balıkçılık alanları, çevre koruma bölgeleri ve ruhsatlandırma rejimi öngörebilir. Lakin bu düzenlemelerin her biri, doğrudan bir MEB ilanı sonucu doğurmaz.

Türkiye'nin Doğu Akdeniz'de kıta sahanlığı sınırlarını Birleşmiş Milletler'e bildirmesi belirleyici bir adım olduğu gibi, 27 Kasım 2019'da Libya Ulusal Mutabakat Hükûmeti ile imzalanan Akdeniz'de Deniz Yetki Alanlarının Sınırlandırılmasına İlişkin Mutabakat Muhtırası da Türkiye'nin sahadaki tezlerini hukukî bir vesikaya dönüştüren önemli bir hamledir. Söz konusu mutabakatın 5 Aralık 2019'da TBMM'de süratle onaylanması, 7 Aralık'ta Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmesi ve nihayetinde 30 Eylül 2020'de Birleşmiş Milletler nezdinde tescil edilmesi, iç hukuk-uluslararası hukuk uyumunun nasıl kurulması gerektiğine dair somut bir örnektir. KKTC ile yapılan kıta sahanlığı sınırlandırması ve sahadaki sismik ile sondaj faaliyetlerinin kendi gemilerimizle yürütülmesi de aynı stratejinin parçalarıdır.

Ege'de ise koşullar farklıdır. Ege'de Bern Mutabakatı, 6 millik karasuları dengesi, adaların deniz yetki alanı doğurup doğurmayacağı meselesi ve Yunanistan'ın 12 mil iddiasının doğuracağı sonuçlar tek bir dosyanın muhtelif fasıllarıdır. Bilhassa karasuları meselesinde TBMM'nin 8 Haziran 1995 tarihli kararının altını çizmek gerekir. Genel Kurul, Yunanistan'ın Ege'deki karasularını 6 milin ötesine çıkarma kararının "savaş sebebi" sayılacağını ilan etmiş; bu karar bugün de hukukî geçerliliğini muhafaza etmektedir. Mavi Vatan Yasası hazırlanırken bu çerçevenin korunması, Ege ile Doğu Akdeniz'in aynı kalıba zorlanmaması elzemdir.

Süreçte DEHUKAM'ın çalışmaları kıymetlidir. Türkiye'de deniz hukuku alanında kurumsal kapasitenin gelişmesi ve akademik birikimin mevzuat hazırlığına aktarılması memnuniyet vericidir. Ancak konu, mahiyeti itibariyle tek bir akademik merkezin sahasına sığacak genişlikte değildir. Deniz hukuku, deniz emniyeti, deniz ticareti, limancılık, balıkçılık, çevre koruma, Deniz Kuvvetleri uygulaması, Sahil Güvenlik pratiği, enerji politikası ve diplomasi aynı masada mütalaa edilmelidir.

Bu sebeple yasa hazırlık sürecinde denizci sivil toplum kuruluşlarının, meslek örgütlerinin, denizcilik sektörünün ve sahada birikim sahibi isimlerin görüşlerinin alınması isabetli olur. Başta Deniz Emniyet Derneğimiz olmak üzere deniz emniyeti ve denizcilik sahasında çalışan kuruluşların; ayrıca kamu hizmetinde, denizcilik idaresinde, akademide, diplomaside ve uygulamada emek sarf etmiş isimlerin katkısı sürece derinlik kazandıracaktır. Bu satırların yazarı dahil olmak üzere, denizcilik alanında yıllarını vermiş kişilerin tecrübesi, akademik emeğin alternatifi değil tamamlayıcısıdır.

Yasanın asıl başarısı, yeni bir slogan üretmesinde değil, devletin denizlerdeki davranışını öngörülebilir kılmasında olacaktır. Hangi kurum hangi izni verecektir? İzinsiz araştırma yapan gemiye hangi usulle müdahale edilecektir? Deniz çevresini kirleten yabancı gemiye hangi yaptırım uygulanacaktır? Balıkçılık kotaları, özel koruma alanları, bilimsel araştırma izinleri, kablo ve boru hattı geçişleri hangi makamların değerlendirme yetkisine girecektir? Dışişleri, Millî Savunma, Ulaştırma, Enerji, Tarım ve Orman bakanlıkları ile Sahil Güvenlik ve Deniz Kuvvetleri arasındaki koordinasyon hangi usulle sağlanacaktır? Yasa, ancak bu suallere açık cevaplar verdiği takdirde gerçek bir devlet vesikası hâline gelir.

Mavi Vatan Yasası, denizcileşme bakımından da bir zihniyet dönüşümünü beraberinde getirmelidir. Türkiye, yalnızca kriz çıktığında denize bakan ülke olmaktan kurtulmalıdır. Deniz hukukçusu yetiştirmeli, hidrografi ve oşinografi kapasitesini artırmalı, deniz çevresi politikasını millî menfaatle uyumlulaştırmalı, balıkçılık yönetimini güçlendirmeli, deniz tabanı kaynaklarını bilimsel verilerle takip etmeli; deniz ticaret filosu ile kamu deniz hukuku aklını aynı strateji içinde mütalaa etmelidir.

Deniz gücü, yalnızca savaş gemisinden ibaret değildir. Savaş gemisi, caydırıcılığın görünen yüzüdür. Onun arkasında hukukçu, haritacı, hidrograf, diplomat, enerji uzmanı, balıkçılık otoritesi, çevre bilimci, liman idaresi ve araştırma filosu yoksa deniz gücü eksik kalır. Mavi Vatan Yasası, bu bütünlüğü tesis bakımından elimizdeki müsait bir fırsattır.

Hâsılı, Mavi Vatan Yasası ne hamasetin kanunu olmalıdır ne de ürkek bir bürokratik metin. Türkiye'nin denizlerdeki haklarını cesaretle savunmalı, fakat mevcut hukukumuzun zaten yapmış olduğu temel ayrımı da korumalıdır. 2674 sayılı Karasuları Kanunu'nun ifadesiyle Türk karasuları Türkiye ülkesine dahildir; bu alan, denizdeki vatanımızdır. Kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölge ise vatan kavramıyla değil, Türkiye'nin vazgeçilmez deniz yetki alanları ve egemen hak sahaları olarak tarif edilmelidir.

Denizde güçlü devlet, sesi en gür çıkan devlet değildir. Haklı olduğu yeri bilen, hakkını hangi kavramla savunacağını seçen, sahadaki gemisine de masadaki diplomatına da aynı hukukî zemini veren devlettir. Mavi Vatan Yasası, ancak bu zemini kurabildiği ölçüde tarihî bir vesika hâline gelir. Aksi takdirde haritaya renk vermekle iktifa etmiş oluruz; oysa Türkiye'nin ihtiyacı renkten önce ölçü, slogandan önce hukuk, heyecandan önce devlet aklıdır.