ŞADAN ŞİLEBİNİN ÖYKÜSÜ

Zonguldak’ta kömür yüklemesindeki   
Şadan şilebi  Ve öyküsü
Yazan:Osman Öndeş

Zonguldak öncelikle güzellikler kentidir. Aynı zamanda  kömür ocakları ve bu ocaklardan çıkartılan kömürün Zonguldak Limanı’ndan şileplere yüklenmesiyle de  çok engin öykülere  konu olmuştur. Bu öykülerde  kömür yüklemek için sıra bekleyen şilepler, fırtınalarda mendireğin ardımda güç bela kurtulmuş , ya da perişan olmuş şilepler vardır. Yine bu fotoğraflarda Zonguldak  Limanı rıhtımında  yüksekçe bir beton zemine oturtulmuş bir kepçeli vinç ve durmadan bir araya bir buraya vagonlardan yüklediği kömürü şieplerin ambarlarında  tahliye edişinin görüntüleri de vardır. Yine bu fotoğraflarda  kabarıp coşmuş Karadeniz dalgalarına yenik düşerek mendirek içinde  parçalanmış, dibe oturmuş şileplerin perişanlığı vardır. 
Kömür mavnaları vardır.. Ve bu olayları görüntüleyerek gelecek kuşaklara armağan etmiş isimeri belli veya isimsiz kahramanlar olan fotoğraf sanatçıları vardır. Günümüze doğru geldikçe, Zonguldak’ın mazisini  o yıllardaki fotoğrafları  arşivleyerek Zonguldak Nostalji’de yayınlayan ve ne olduklarını anlatan Yüksel Yıldırım vardır.. Dahası da,  hatta gün ışığına çıkmamış  Türk ticaret gemilerinin Zonguldak’ta kömür yüklemesinde iken çekilmiş fotoğraflarını, ustaca bir çalışmayla renklendirerek yayınlayan İrfan Özgen vardır. 
Zaman zaman Zeki Arıcı ’nın da  eski Zonguldak  Limanı ve Zonguldak’da kömür yüklemesiyapan şileplere ait bazı fotoğraflar yayınlaması takdire değerdir.
Onlar binlerce teşekküre ve takdire lâyıktırlar. 
Bukez çalışmama ışık tutan İrfan Özgen’in “Şadan” şilebi fotoğrafı olmuştur.  Şadan şilebinin bu fotoğrafını ilkkez görüyorum. Demektir ki yakın yüzyıl Türk Deniz Ticaret Tarihi adına Türk bayraklı bir şilebin daha fotoğrafı arşive kazandırılmış olmaktadır.
Kendisine de söz verdim ve Şadan şilebinin öyküsünü  belgelerden alarak bu  makalemi hazırladım. Merak edenlere buyrulur;
Şadan şilebi’nin Lloyd’s Register of Shipping yıllıklarında kayıtları var. Bunları kopyaladım ve  yazıma ekledim. 

Lloyd’s Register of Shipping 1948 ve sonrasında 75161 Tescil numarası ile  “Şadan” şilebinin yeraldığı sayfada bukez 75164 Tescil Numarası ile 1910 inşa “Sadıklar” ve 75165 Tescil Numarası ile  Sadıkzade Ruşen Oğulları’na attir. Bu sayfada 1912 inşa “Sadıkzade Nazım” şileplerinin  bilgileri ve durumlarını içeren bilgiler de vardır. “Sadıklar” şilebi  Sunderland  J.L.Thompson & Sons tersanesi inşa edilmiştir. “Sadıkzade Nazım” şilebi ise  Sadıkzâde Nazım Oğulları Komandit şirketine aittir ve Kjobenhavns Flydedok & Skibsværft inşadır.

İstanbul Liman Başkanlığı’nca kayıtlı ticaret gemilerine ait dosyadaki 
“Şadan” şilebi sayfası. 

“Şadan” Şilebinin Sunderland West Hartlepool’daki tarihçesi
Sunderland Built Ships arşivinde belirtildiği üzere; 170 sıra No.’su ile mevcut olan kayıtta  West Hartlepool’dan J.Coverdale & Son adına Samuel Peter  Austin  & Son Tersanesinde inşa edilen ve 13 Kasım 1890 tarihinde denize indirilen 2367 grt. genel yük gemisine “Gladys” adı verilmiştir. 1906’da Syra’dan A.Hadjoudis satın almış ve  “Proteus”  adı verilmiştir.
1915’de Maritima S.A. Romana de Navigation tarafından satın alınmış ve  “Muntenia” adı verilmiştir. 
1923’de sicil kaydı William S. Walton adına Londra olmasına karşın Larnaka merkezli  William S.Walton adına satın alınmış ve “Danubian” adı verilmiştir.
1928’de İstanbul’dan  Panos Stavropoulo Fils adına satın alınmış ve “Panzo S.” adı verilmiştir.
1934’de İstanbul’dan Emine Hanım - Mahmut Lütfü tarafından satın alınmış ve “Akın” adı verilmiştir.
1937’de İstanbul’dan Sadıkzade Ruşen Oğulları satın almış ve “Şadan”  adı verilmiştir.
1958   Kasım ayında ekonomik ömrünü tamamlayarak İstanbul, Haliç'te sökülmüştür. 
Sadıkzade Ruşen Oğulları Şti’ne ait İstanbul Limanı Başkanlığı kayıtlarındaki adresi:  Galata, Yeni Yolcu Salonu K.4 Karaköy ve Tel: 49415 idi.
 
Tavilzâde Emine Hanım ve Mahmud Lûtfü Bey 
"Şadan" şilebinin sahipleri olan Mahmut Lütfü (Mahmut Lütfü Bey) ve eşi Emine Hanım, Cumhuriyet döneminin köklü denizci ailelerinden Tavilzâde ailesine mensuptular..Sahibi oldukları diğer gemiler “Yıldız”, “Agati”, “Yılmaz” ve “Sevim” vapurlarıydı. 
27 Kasım 1930 tarihli bir haberde, 26 Kasım gecesi Kız Kulesi önlerinde iki vapurun çarpıştığı, çarpışan gemilerden birinin Mahmud Lütfü Bey’e ait “Agati” isimli bir vapur olduğu belirtilmektedir. 
İstanbul Limanı’ından hareket ederek Darıca’ya gitmek üzere Marmara’ya çıkacak olan Agati vapuru, Kız Kulesi önlerinde Karadeniz’e seyretmekte olan İngiliz bandıralı Carl Parc isimli gemiye bindirmiş, her iki vapurda da hasar meydana gelmiştir. İngiliz vapurunun kıç tarafında ve Agati vapurunun baştarafında rahne açılmıştır. Müsademe hakkında tahkikat başlatılmıştır. 

S.S. Sevim – (Ex-Urpeth,Melia,Sevim)
 1889’da Sunderland, Samuel Peter Austin & Son  Wear Dock Tersanesinde 19 Aralık 1888’de Londra merkezli  J.Fenwick & Son adına kızağa konulan “Urpeth” adı ile  Ocak 1889’da hizmete girdi.
1060 grt. ve Tam boy: 68.5 mt.(225 ft.), Genişlik: 10 mt.(33.2 ft.) ve Derinlik 14.2 ft.’di. Ana buhar makinesi Sunderland,  N.E. Marine Eng. Co. Ltd. imalatıydı. 
1927’de Catania merkezli Giuseppe d’Arrigo- Mancuso satın aldı ve “Melia” adı verildi.
1930’da Mahmud Lütfü ve Vehbi beylere satıldı ve “Sevim” adı verilerek İstanbul limanına tescil olundu.
1933’de Mahmud Lütfü’nin ortağı Abdi Vehbi Dural’a  devredildi. 
1953 yılında  Abdi Vehbi Dural Halefleri Hafize Dural Kollektif Şti. adına tescil edildi. Abdi Vehbi Dural, İzmir Kordon'daki ofisinden armatörlük ve ticaret faaliyetlerini yürüten, aynı zamanda Renault otomobillerinin bölge bayiliği yapan çok yönlü bir iş insanıydı. Vefatının ardından işleri eşi Hafize Dural ve halefleri devraldı.
1955 yılında hurdaya çıkartıldı.
Gemi, Sunderland tersanelerinde inşa edilen ve uzun yıllar Türk Deniz Ticaretinde hizmet veren kömür nakliye gemilerinin klasik bir örneğidir.

S.S Yıldız - (Ex - Ireno Morris; Ex - Perseverenza; Ex - Carlo; Ex - Capo Gallo; Ex - Yeni İstanbul; Ex - Agati) 
“Ireno Morris” adıyla Witchaven  merkezli Whitchaven S.B. Co. adına1879’da inşa edilen 1432 grt’luk ana makinesi 2 genişlemeli 165 nhp güç üreten geminin ilk sahibi İstanbul’lu Armatör Panzo Stavropoulo idi. Gemi 1930 yılına kadar altı kez eldeğiştirdi. 1931’de Mahmud Lütfü Bey’e satıldı ve “Yıldız” adı verildi ve 1933’de hurdaya çıkartıldı. 

S.S Lütfiye 
Yılmaz vapurunun Seyir Jurnali’nde yeralan bilgilerde Nisan 1932’de İmroz Adası’nın güneyinde fırtına yüzünden kayalıklara bindirerek karaya oturan Providance isimli yolcu gemisinin bazı eşyalarını alarak İstanbul getirdiği yazılıdır. Geminin yüzdürülmesi on gün kadar süreceği bildirilirken “Yılmaz” vapuru İzmir’e hareket etmiştir. 
7 Ekim 1943 tarihinde ise Çanakkale civarında karaya oturmuş, fakat kendi imkanlarıyla kurtularak yoluna devam etmiştir. 
27 Kasım 1943’de İzmir’den hareketle  İzmir’li 430 Museviyi Hayfa’ya götürmüştür. Bu Yılmaz vapurunun ikinci seferi  idi..

S.S Yılmaz - (Ex - Flora; Ex - Adana; Ex - Hizmet) 
1885 inşa ve ilk adı “Flora” olan gemi Newcastle merkezli Wigham Richard & Co. adına  Low Walker’deki J.Wihgam Richardson & Co.’nun Nepture Tersanesinde200 Kızak No’su  inşa edildi.
7 Aralık 1885’de denize indirilen Flora, 16 Ocak 1886’da hizmete girdi.723 grt., 492 nrt. ve 895 dwt. ve Tam boy: 1895.ft., Genişlik: 29çq ft. Derinlik: 11.6 ft. olan Flora’nın Walker’deki J.Wihgam Richardson & Co.yapımı ana buhar makinesi  C2cyl ve azami buhar gücü 110 nhp. ve azami seyir sürati 9 knots idi.
16 Ocak 1886’da Odesa merkezli Levon Brodsky satın aldı.
1890’da Odesa merkezli South Russian Steam Navigation. Co. satın aldı.
1898’de Odesa merkezli Sch. L. Karapatnitsky satın aldı ve “Adana” adı verildi.
1924’de Şirketi Hayriye satın aldı ve “Hizmet” adı verildi. 
1928’de Mahmud Lütfü Bey tarafından satın alındı ve  “Yılmaz” adı verildi.
1932’de Mustafa ve Ahmet ve Vehbi Aldıkaçtı Vapurculuk Koll. Şti. satın aldı.
1950’de Mehmet Kaptanoğlu Kardeşler satın aldı.
1952’de “Yılmaz Kaptanoğlu” adı verildi. 
1961’de hizmet dışı bırakıldı ve Haliç- Kalafatyeri’nde söküldü.
(Kaynak:Osman Öndeş-Türk Armatörleri Tarihi C.II S.268-269).
                                            ****