GÖZTEPE'DEKİ BAHRİYE NAZIRI HASAN PAŞA KONAĞI ÖYKÜSÜ

Bahriye Nazırı  Hasan Rami Paşa’nın 
Göztepe’deki köşkü
Yazan:Osman Öndeş

Sultan II.Abdülhamid devri son bahriye nazırı olan Hasan Rami Paşa, Meşrutiyet İhtilali sırasında isyancılar tarafından Kasımpaşa’daki Bahriye Nezareti’nde kuşatılmış ve  aynı gün azledilerek adalara sürgün edilmiştir. Hatıratı’nı  1912 yılında tamamlamış ve bu hatırat Artin Asaduryan Matbaası’nda basılmıştı. Bu hatıratı  makaleler halinde yayınladığım gibi, tamamı  Alfa Yayıncılık tarafından neşredilmiştir.
Hasan Rami Paşa’nın  günümüzde Göztepe Parkı olarak bilinen  arazinin deniz tarafındaki arazide, zemin katı bodrum kat olmak üzere beş katlı kağir ahşap görkemli bir konağı vardı. Acıbadem’deki konağı ise günümüzde bir özel okul olarak kullanılmaktadır ki, böyle bir eserin gerek tarihi değeri ve gerekse sanatsal ve mimari değeri açısından  devletçe korunmaya alınması beklenir. 
Göztepe’deki  Hasan Rami Paşa konağı  Bardizag/Bithynia High School  olmuştu 
Hemen asıl amacı Ermeni nüfusun çocukları başta olmak üzere, Hristiyan çocuklarına  ileri düzeyde öğrenim ve eğitim vermek ve aynı zamanda Anadolu’da hristiyanlığı yaymak olan Bardizag High School Association,  Bahçeçik (Bardizag) daki  Bahçecik’ten ayrılmak zorunda kalmış  ve daha güvenli olması nedeniyle İstanbul’da öğrenime devam için Hasan Rami Paşa’nın Göztepe’deki konağı  kiralanmıştı.  Hasan Rami Paşa konağında  4 sene kadar öğrenim verdikten sonra Bağlarbaşı’ndaki binasına intikal etmiştir.

 
Bithynia High School/Hasan Rami Paşa Göztepe Konağı fotoğrafı ile anlatıldığı 
Bible House’un yayınladığı “ The Orient” dergisi  1921  nushası.

Bible House’un yayınladığı “ The Orient” dergisi  1921  nushasında (sf.203)  Bithynia High School/Hasan Rami Paşa Göztepe Konağı fotoğrafı ile anlatıllarak, şöyle denilmektedir; “Kendi okulumuz da oldukça yetersiz şartlar altındadır ve daha büyük, daha iyi bir alana taşınmaya ihtiyaç duymaktadır. Böyle bir yer bulunmuş ve satın alma işlemleri devam etmektedir. Eğer gerekli fonlar sağlanırsa, şehrin kalabalığından uzak ama tramvay hatlarına yürüme mesafesinde olan bu yeni yer okul için oldukça uygun olacaktır. Misyon mülkü aynı zamanda İncil cemiyetlerinin yayınlarının dağıtıldığı bir merkezdir. Bu yayınların bir kısmı İbranice ve bir kısmı Müslümanlara yönelik olsa da, asıl faaliyet alanı Rumca ve Bulgarca konuşan halktır.” Göztepe’deki okul son olarak Bağlarbaşı’ndaki yeni binalarına taşınacaktır ve günümüzde de bu okulda öğrenim devam etmektedir.

Bahriye Nazırı Hasan Rami Paşa’nın kimliği 
Osmanlı sicil kayıtlarında (Sicill-i Ahvâl ve rütbe defterleri) Hasan Râmi Paşa, Mora eşrafından Ferhat Efendi'nin oğlu olarak kayıtlıdır. Aile, Mora İsyanı ve Yunanistan'ın bağımsızlığı sürecinde Selanik'e göç etmiş, Paşa da 1842 yılında Selanik'te doğmuştur. 
“Sicil Kayıtlarında Çocukları ve Soyu” konusunda "Sicill-i Ahvâl Defterleri" (memuriyet sicilleri), vefatlarından sonra düzenlenen "Tereke Defterleri" (miras kayıtları) ve "Maâş Tahsisat Belgeleri" (dul ve yetim aylığı kayıtları) üzerinden incelendiğinde Hasan Râmi Paşa'nın eşi Hadiye Hanım olarak kayıtlıdır.  Bu ailenin oğlu da  Heybeliada Bahriye Mektebi’nde öğrenim görmüş ve güverte zabiti olarak mezun olmuş Hüseyin Rıza Bey ’dir  ve donanmada muhtelif görevlerde bulunmuştur.  
Hasan Rami Paşa 1877-1878 Osmanlı- Rusya Savaşı’nda bir ganbot komutanı olarak görev yaptı. 1882’de Bahrı Sefid FiIosu Komutanı oldu ve 1897 Osmanlı- Yunanistan Balkan Harbi sırasında emir üzerine Haliç’teki Donanma ile Çanakkale’ye intikal etti. Ancak bu harp gemilerinin birkısmı yelkenli firkateynlerden oluşmaktaydı ve gemilerin hemen tamamı ağır onarıma muhtaç halde idiler.
Hasan Hüsnü Paşa’nın vefatını takiben 24 İkincikanun 1904’de  Bahriye Nazırı olarak atandı. 1908 Meşrutiyet İhtilali sırasında Sultan II. Abdülhamid tahttan indirilerek Selanik’e sürgün edilirken, İttihat ve  Terakki Partisi partizanlarının  hücumuna maruz kaldı ve  rütbeleri sökülerek azledildi ve  Midilli Adası’na   sürüldü.  1914 yılı  döneminde  Midilli Adası’ndan   İstanbul’a dönmesine müsaade edildi  ve  vefatı olan 1923 yılına kadar   Acıbadem’deki konağında yaşadı.  20  Ocak 1923 tarihinde vefat etmiş, cenazesi  Üsküdar Valide-i Atik  Camii’nde kılınan öğle namazını takiben Üsküdar Bülbülderesi  Mezarlığı’nda toprağa verilmiştir. 

Göztepe’deki köşkler, konaklar
II.Abdülhamid saltanatı yıllarında Cemal Paşa Cadıbostanı ( Caddebostan) yoluna uzanan  alanda  geniş bir arzi satın almış ve Çiftehavuzlu Köşk burada inşa edildiği gibi, semt Cemil Paşa’nın gayreti ile   ıslah edilmiştir. 1882’de Osmanlı, büyüme ve yangın gibi sorunlara cevap bulmak amacıyla, imar yasaları geliştirmek ihtiyacını hissetmiş ve Ebniye Kanunu yayınlanmıştır. Bu kanunda bulunan bir maddeye göre, o zaman kadar bir mahallenin imara açılması doğrudan padişahın iznine tâbi iken bu kanundaki maddeye göre, Göztepe ve Boğazın belli kesimleri gibi belli alanlarda eğer büyük parseller ve bağlar içinde köşkler inşa edilecek ise, bu alanların padişahın iznine tabi olmadan imara açılabileceği kabul edilmiştir. 
Hemen bu kanunla birlikte ilk girişim yapılmış, göçmenlerden biri olan Tütüncü Mehmet Efendi Göztepe’de 1.000 dönüm toprak satın almış, bunu 10.25 dönümlük köşk parsellerine ayırarak sayısı yüzden fazla Osmanlı paşasına, bürokratlara satmıştır. Anadolu yakasında Osmanlı devlet erkanının toplandığı Göztepe mahallesi böylece meydana çıkmıştır. 1870 ve sonrasında İstanbul- Bağdat Demiryolu’nun yapımı ve 1873’de Haydarpaşa- Pendik Şimendifer Hattının işletmeye açılmasıyla, İstanbul’un çeşitli varlıklı kişilerinin ve devlet adamlarının özellikle Bağday Yolu civarındaki arazileri satın almalarıyla bağlantılıdır.Bu yıllarda  Bağdat Yolu’nu koya bağlayan Cadıbostanı yolu (Caddebostan Caddesi) açılmış ve ilk köşkler konaklar da bu dönemde inşa edilmişlerdir. Hasan Rami Paşa’nın Göztepe Konağı  bu arazi alanında yeralmaktadır. (Lale Reyhan Sağlam; “Göztepe  e Caddebostan Mahallelerinde Doku Değişim Süreci ve Nedenleri”,   İTÜ- Fen Bilimleri Enstitüsü Yüksek lisans Tezi,2000)

Bahriye Nazırı Hasan Rami Paşa’nın Göztepe’deki konağı Bithynia High School  iken Haziran 1915'te kapatılan Bahçecik-  Bardizag'daki Ermeni Erkek Okulu (Bithynia High School for Boys), Bahriye Nazırı Hasan Rami Paşa'nın (1842-1923) Göztepe Parkı'nın deniz cephesindeki köşkünde 1921 yılının Mart ayında tekrar açılmış, ilk mezunlarını 1927'de vermiş ancak maddi sıkıntılar nedeniyle 1932’de tamamen kapanmıştır. Le Journal d'Orient Gazetesi'nin 25 Mayıs 1921 tarihli nüshasında, bu okul ile ilgili olarak da ayrıntılı bilgi  yeralıyordu; “... gelecekte genişleme imkânı veren ve gerekli onarımlar ve ekler yapıldıktan sonra okul olmaya uygun olan bir bina, okulun taşınması için ayarlanmıştır. Ayrılan bu bina Bahriye Nazırı Hasan Rami Paşa'ya ait köşktür. Köşk 19. yy'ın son çeyreğinde yapılmıştır. Bahçesinde peyzaj sanatının iyi bir örneği gözlendiği belirtilmektedir. Okulun yeni konumu denize yakınlığı dolayısıyla su sporlarına da olanak vermektedir. 15 dönüm araziye yayılmıştır. 150 meyva ağacı ve birçok farklı cins bitkiyi barındıran bir çiçek bahçesi vardır.
Ana bina dörtgen planlıdır. Denize yakın bölümünde geniş balkonlar olmak üzere bina teraslarla yükselmektedir. Okulun toplanma salonları, sınıflar ve öğretmen odaları bu ana binada yer almaktadır. Bu bina dışında her birinde dört büyük oda bulunan ve 70-80 kadar çocuğa yatakhane olabilecek iki daha küçük bina vardır. Ana binadan biraz uzakta, arazi sınırını takip ederek ilerlendiğinde on ve büyükçe yedi odalı iki bölümü olan bir konut yer almaktadır. Bu konuttaki odalar mutfağa, çamaşır odasında, akşam yemekleri için salonlara ve hizmetlilerin odalarına dönüştürülmüştür. Okula, konumu dolayısıyla denizden ve karadan rahat ulaşılabilmektedir. Yürüme hızı ile Feneryolu tren istasyonuna 20 dakika, Kalamış iskelesine 20 dakika ve Caddebostan iskelesine 12 dakika mesafededir.”
 Müfit Ekdal, Yapı Kredi Yayınları'nda 2005 yılında basılan Kapalı Hayat Kutusu / Kadıköy Konakları adlı kitabında Hasan Rami Paşa ve köşkü ile ilgili şunları yazmıştı: “Hasan Rami Paşa (1842-1923) Mora eşrafından Ferhat Efendi'nin oğluydu…Çiftehavuzlar'da alt katı kâgir, diğer üç katı ahşap bir köşk yaptırmış, denize kadar inen bahçesini çok güzel bir şekilde tanzim ettirerek ağaçlandırmış, fakat sadece yazları burada oturmuştu. 1921'de köşk Amerikan Koleji olarak işletmeye açıldı. Köşkün yanındaki ahşap, büyük bina da kiralanarak yatılı öğrencilere ayrılmıştı. Binada kalorifer yoktu. Bahçeye konan bir cihaz koridorlara sıcak hava verir, bazı odalardaysa soba yakılırdı. Eğitimin çok sıkı ve ağır olduğu söylenmezdi ama İngilizce öğrenmek, spor yapmak, sosyal faaliyetlerde bulunmak bakımından oldukça çekici bir okuldu. Özellikle hoca-öğrenci ilişkileri gayet samimi seyreder, bir arkadaşlık havası okul hayatını pek cazip kılardı. Sabahları sınıflara girmeden sarışın, uzun boylu, manken gibi bir kadın olan Miss Grif Black piyano çalar, öğrenciler hep bir ağızdan İngilizce şarkılar söylerlerdi.
Okulun marangozhanesinde pratik tatbikat, deniz kenarındaki fıtalar suya indirilerek su sporları, okulun karşı tarafındaki boş tarlada bazı günler tertiplenerek atletizm müsabakaları yapılırdı. Şimdi apartmanlarla dolu olan bu spor sahasında her yıl tribünler kurulur, misafirler davet edilir, hatta Robert College'den de hocalar gelir, bütün Amerikan okullarında olduğu gibi kraliçeler seçilerek, ödüller dağıtılırdı. Öğrenciler, Kadıköy'de Kilise Meydanı'ndan kalkan okula ait bir servis otobüsüyle okula getirilirdi. O yıllarda Kadıköy'de otomobil adedi 10’u geçmediği için, Amerikan mektebinin otobüsle öğrenci taşıması pek lüks gözükürdü. Okulun öğrencilerinden Feneryolu'nda oturan Nafi, bir gün şoföre rica etmiş, direksiyonuna geçmişti. Yolun kenarına korkuluk olarak dikilen tren rayına çarptı ve otobüs kullanılmaz hale geldi. Bundan sonra okula taşıma görevini Kadıköy'le Moda arasında işleyen Dikran isimli şoförün otobüsü üstlendi. Muavini Boris'ti. Otobüse arka taraftan binilir, iki yana konmuş tahta sıralara karşılıklı oturulurdu.
… Hasan Rami Paşa Köşkü'ndeki Amerikan Koleji, öğrencilerine güzel bir talebelik hayatı yaşatarak eğitimi sürdürüyordu. Okulun müdürü köşkün selamlığında kalır, diğer hocalar okul binasında yatarlardı. Bu kolej  Amerika'da büyük bir teşkilat olan 'Bible House'un parasıyla açılan misyoner okullarından biriydi. Amaç din propagandası yapmak olduğundan, okulun bütün masrafları bu teşkilat tarafından karşılanır, özellikle fakir Ermeni öğrenciler parasız okutulurdu. Vartan İhmalyan, Jirayr Merdunyan bunlardan sadece ikisiydi. Vartan, daha sonra Rusya'ya giderek Rus Radyosu'nda spikerlik yapmıştır. Okulun son derece zengin kütüphanesi her an öğrencilerin şekilde hazırdı.”

İstanbul Tepebaşı’ndaki Bible House neşriyatı olan “The Orient” isimli derginin
26 Haziran 1912 tarihli sayısında “Bithynia High School and Favre, 
Boys’ Home, Bardizaf yerleşkesi fotoğrafı ve geniş bilgi yeralmaktadır.

Bithynia High School için İstanbul’da yer aranıyor
Bir yıldan biraz daha uzun bir süre önce, okulun yeniden açılması için İstanbul’da uygun bir yer aramaya başlanılmıştı. Çok arzu edilen birçok mülk incelenmesine rağmen, mali ve diğer güçlükler bunlardan herhangi birinden yararlanma imkânını engelliyor gibiydi. Zaman zaman durum tamamen umutsuz görünüyordu. Söz konusu yer, merhum Bahriye Nazırı ve Osmanlı Donanması Komutanı Hasan Rami Paşa'nın Göztepe’deki konağı idi.
Barbara J. Merguerian makalesinde şöyle anlatmıştır; “Mart ayının başlarında, onarımlar ve değişiklikler yapıldıktan sonra hemen kullanılmaya uygun ve gelecekte genişleme imkânları açısından da elverişli olan bir mülkün güvence altına alınması konusunda başarıya ulaşıldı. Çok dikkatli bir değerlendirmeden sonra İstanbul’da hayat bulan okul yönetimi, oybirliğiyle bu mülkü satın almaya karar verdi. Bu konak,  Marmara Denizi kıyısında, Haydarpaşa'nın yaklaşık altı km. ötesinde, Prens Adaları'nın tam karşısındaki Göztepe kasabasında, son derece güzel bir konumda bulunmaktaydı. Son çeyrek yüzyıl boyunca Marmara kıyılarında gelişmiş olan ve eski Türk mülklerinin büyüleyici özelliklerini taşıyan yapılardan biriydi..

 
Bithynia  Lisesi Göztepe Hasan Rami Paşa Konağı  Ana Binası
Peyzaj mimarisi ve bahçe düzenlemesinin bütün imkânlarından yararlanılmış olması sayesinde, Bitinya Lisesi'nin Konstantinopolis çevresindeki en güzel mülklerden birinde yer alacağı sonucuna varılmıştır. Yaklaşık 600 feet uzunluğunda bir deniz kıyısına sahip olması, burayı her türlü amaç için çok sıra dışı ve değerli bir fırsat hâline getirmektedir.
15 dönüm araziden oluşan mülk, park ve bahçe olarak son derece güzel biçimde düzenlenmiştir. Aralarında yaklaşık 150 meyve ağacının da bulunduğu çok çeşitli ağaçlar ve çiçek açan çok sayıda çalı ve bitki, göze son derece güzel bir manzara sunmaktadır.
İklim, kuzeyden ve güneyden esen hâkim rüzgârlarla birlikte sağlıklı ve canlandırıcıdır. Sert kayaların içinden açılmış iki kuyu, bol miktarda saf içme suyu sağlamaktadır.
Ana bina, dörtgen bir biçimdedir ve geniş teraslar hâlinde yükselmekte olup, en üst kısmında geniş bir çatı katı ile çevrilidir.”
Bu konak 1932'de Amerika'da meydana gelen büyük ekonomik kriz koleje de hemen tesir etmiş, para yardımı kesilmişti. O yıl kolej kapandı. Kütüphanedeki kıymetli eserler kapanın elinde kaldı. Okul talan edildi. İleriki yıllarda Zonguldak tren hattını yapan müteahhitlerden Emin Tanan Bey'e satılan Hasan Rami Paşa Köşkü çok geçmeden yıkılıp bahçesi apartmanlarla dolduruldu.” (Bir fadeye göre  konağın arazisine 14 apartman inşa edilmiştir.

--------------------------------------------------
Kaynakça;
-Y.Mimar  Lale Reyhan Sağlam ;”İstanbul'da Göztepe ve Caddebostan mahallelerinde doku değişim süreci ve nedenleri”, Doktora Tezi,2000. Sf.32 ve devamı.
-Prof.Dr. Bedii N.Şehsuvaroğlu; “Göztepe”, TTOK Vakfı Yayını, 1969.
- Y.Mimar Levent civelekoğlu; https://lcivelekoglu.blogspot.com/2025/02/30-yln-ardından-uskudarn-baglarbass-ve.html?m=1)
                                                *****