Hacı Sami Vapur İdaresi ve Hacı Sami Bey

Hacı Sami Bey ve Hacı Sami Vapur İdaresi  

Yazan: Osman Öndeş

Hacı Sami Vapur İdaresi sahibi Hacı Sami Bey hakkında ayrıntılı çalışmama imkan sağlayan Kibar Holding AŞ- Grup Satınalma Müdürü Tunç Akyol’a teşekkür ediyorum. Bu konudaki çalışmalarım hayli yorucu araştırmalarla sonuçlanmıştır ve Hacı Sami Bey konusunu bu makalemle ilkkez günışığına çıkartılmaktadır. Bu konuda daha geniş ayrıntılara ulaşılmasına ihtiyaç vardır.

Hacı Sami Bey 1926-30 yılları arasında sahibi olduğu İnönü ve Nusret/İnayet vapurları ile yük yolcu seferleri yapmaktaydı. Firmasının gazetelerdeki ilanlarında Hacı Sami Vapur İdaresi “Hacı Sami Vapurları” başlığı görülmektedir.Bu konuda 1929 yılında neşredilmiş olan Türk Deniz Ticareti Yıllık başlıklı rehberdeki Nakliyat Yapan çeşitli Armatörlük firmaları sayfasındaki cetvellerde “Hacı Sami Bey” ve Firmanın adı: “Hacı Sami Vapur İdaresi” başlığı altında “İnönü -II” ve “Nusret” isimli iki vapur hakkında bilgiler bulunmaktadır.

Bu bilgilere göre; “İnönü-2” vapurunun inşa adı “Reliance” tır ve 1903 İngiltere inşadır.

Lloyd’s Register of Shipping 1930 yıllında “Reliance” hakkında bilgi olduğu gibi, Selby- Cochrane & Sons Built Ships arşivinde de bilgiler yeralmaktadır.

Hacı Sami Vapur İdaresi’nin bayrağı ve baca forsu; Lloyd’s Book of House Flags & Funnels kataloğundan esinlenerek kopyalanmıştır. 

Bayraktaki Osmanlıca harfler “Hacı Sami” isminin kısaltması veya harfleridir.

Sağ taraftaki harf: Ayn (ا) — “Hacı” kelimesinin baş harfi (veya Hacı Sami'nin “A/Ha” sesi).

Ortadaki şekil: Hilal (Hilâl / Ay)

Sol taraftaki harf: Sin (س) — “Sami” kelimesinin baş harfidir.

Hacı Sami Bey’in günümüzdeki saygıdeğer günümüz kuşağı Kibar Holding Grup Satınalma Müdürü Tunç Akyol’dur ve baba tarafından Hacı Sami Bey büyükdedesi olmaktadır.

Hafız Hacı Sami Bey’in sahip olduğu vapurlardan “Nusret- Ex-Cité de Djerba”, Toulone yakınlarındaki La Sayne’de Forges & Chantiers de la Mediterranée tersanesinde, 1918 yılında Oiseau Class mayın tarama gemisi olarak “Engoulevent” adı ile inşa edildi.  

325 grt. ve Tamboy 133.4 ft., Genişlik: 24.0 ft., Derinlik: 11.0 ft olup sac gövdeli idi. 

1920 yılında satıldı, genel yük gemisi olarak tadil edilerek “Cité de Djerba” adı verildi.

1922’de G.M.Chrussachi yönetimindeki Hydra Steamships Ltd.’ye satıldı. Malta, Valetta Limanına tescil edildi ise de armatörü Yunanlı idi.

1927’de Cezayir merkezli Cie Franco- Orientale de Transport Maritime firmasına satıldı.

1927’de Balıkesir’li Hacı Sami Bey satın aldı “Nusret” adını verdi.

1928’de Hacı Şeref ve Cemal Bey satın aldı ve “İnayet” adı verildi. 

1929’de satıldı ve adı “ Katina K.” Olarak değiştirildi.

1930’da Mısır- Süveyş’te kurulu Societe Misr pour les Pecheries sayın aldı ve “ Mariout” adı verildi.

1940’da II. Dünya Harbi ihtiyaçları nedeniyle İngiliz Admiralisi tarafından satın alındı ve “HMS Moonrice” adı verildi.

1946’da Norveç’li AS Tveds Sldeksport’a satıldı ve “Arnulf” adı verildi.

1948’de Norveç’li firma tarafından satın alındı ve ringa gırgır balıkçı gemisi olarak tadil edildi.

1959’da Norveç’li firma tarafından satın alındı ve “Branasund” adı verildi.

1965’de Norveç’te Stavanger’de söküldü. 

1926 tarihli “Türk Deniz Ticareti Yıllık” başlıklı katalogda Hacı Sami Bey- Hacı Sami Vapur İdaresi” konulu sayfa. (Kaynak:Osman Öndeş- Türk Armatörleri Tarihi C.II Sf.30)

1926 tarihli “Türk Deniz Ticareti Yıllık” başlıklı katalogdaki vapurların eski isimleri hatalı olup, dikkat edilmeyi gerekli kılar.

Tunç Akyol aile hakkında şu bilgileri iletmiştir; “Bulgaristan’da doğmuş olan babamın büyük dedesi Ali Rıza Bezzaz’ın oğlu Hacı Sami Efendi(Akyol)’un hayatını, hatta açıkçası atalarımın hayatlarını incelemeye öğrenmeye çalışıyorum. Haci Sami Efendi’nin oğlu yine Metrohan(Taksim)’de Genel Müdür Muavini idi. Internette ‘de yoğun olarak araştırıyorum. Açıkcası atalarımın nasıl hayatlar yaşadığını ve bastığı toprakların hikayeleri beni oldukça etkilemektedir.

Dedem Ali Rıza Bezzaz’ın zaten Bandırma’da Tekke Camii’nde meftun olarak olduğunu hatta halk tarafından çok sevilen biri olduğunu daha önce orda kendim bizzat ziyaretimde insanlardan duydum ve gördüm. Babaannem’den Hacı Sami Efendi için de biraz bazı şeyler duymuştum.

Mevlânâ Ali Rızâ el-Bezzâz Hazretleri

İnsanları rızâ-i Hakk’a ulaşmanın yollarını öğreten, mânevî rehberlerin birbiri ardınca eklendiği halkalardan oluşan altın silsilenin 34. halkası Mevlânâ Ali Rızâ el-Bezzâz Hazretleri, Bulgaristan’ın Ahyolu (Ohyo) kasabasında doğdu. Doğum tarihi bilinmemektedir. Ailesiyle beraber Bandırma’ya hicret etti ve günümüzde Bentbaşı Mahallesi olarak anılan mahalleye yerleşti. Varlıklı bir ailenin evlâdıydı. Annesi Şerife Hanım, hayırsever bir hanımefendi olup imarete önem veren biriydi. Yaptırarak halkın istifadesine sunduğu iki çeşmenin hâlen faaldir. 

Mevlânâ Ali Rızâ el-Bezzâz Hazretleri, “Bezzâz” unvanından da anlaşılacağı üzere, manifaturacı yani kumaş ticaretiyle ilgilenen biriydi. Son derece varlıklıydı. Birçok dükkânı, mağazaları vardı ve ticareti, sahip olduğu malların ticaretini gemilerle gerçekleştirecek kadar bereketliydi. Buna rağmen, varlıklı olmak onun kalbini kuşatamamıştı. Mevlânâ Ali Rızâ el-Bezzâz Hazretleri, her şeyden önde tuttuğu takvâsını, ticaretinde de muhâfaza etti. 

Tarîkat-ı Aliyye-i Nakşibendiyyenin: “Halk içinde Hakk’la beraber olmak” esasını, emsal olacak derecede, hayatına önemle tatbik etti. 

Mevlânâ Ali Rızâ el-Bezzâz Hazretleri, Hicrî 1330 senesinde Bandırma’da vefât etmiştir ve kabri de bugün Tekke Camii olarak anılan caminin hazîresinde bulunan, önemli bir ziyâretgâhtır. 

Yunan Harbi Esnasında Yaşananlar

Şöyle anlatılmıştır: “Yunan harbi esnasında Bandırma’ya kadar ulaşan Yunan askerleri, Ali Rızâ el-Bezzâz Hazretleri’nin Tekkesini de işgal etmişlerdi. Askerlerin köpeklerinden biri, Ali Rızâ el-Bezzâz Hazretleri’nin kabrine yönelince dehşetli bir şekilde çarpıldı. Bunun üzerine askerler hiddetlenerek kabri tekmelemek istediler fakat onlar da aynı akıbete uğradılar. Olaya şahid olan askerler de korkarak tekkeden kaçtılar.”

Tunç Akyol şöyleyazmıştır; Hacı Sami Dede’min Haci Sami Vapur İdaresi ya da Sami Vapur İdaresi olarak bir armatör şirketi olduğunu biliyorum. Hatta iki gemi bilgisine ulaştım biri İnayet biri İnönü. Bartın Postası ya da Bandırma Postası olarak eski gazete arşivlerinden ulaştığım bilgiler var. Babam 1 aylıkken babası vefat edince baba tarafımın ailesinden uzaklaşmışız, bende açıkçası ailemi çok merak ettiğim için araştıyorum.

Beylerbeyi’nde Büyük Dedem Ali Rıza eski iskelenin karşısından yukarı çıkan rampada bir köşkte yaşarmış. Kendisi babam 1 aylıkken 17.06.1956’da kalp krizinden vefat etmiştir. Oğlu olan Dedem Hacı Sami savaş zamanı ve sonrasında gemilerinin battığını hatta ülkenin sıkıntılı durumunda da devletten hiçbir talebi olmadığını söyleyecek kadar vatan sevdalısı bir insan olduğunu bilirim.İnönü 2 de sanırım Yekta Ailesi’ne satılmıştı. Bildiğim kadar ile yaşadıkları evi de Kalkavan ailesi aldı diye biliyorum.

Babaanemden bildiğimiz kadarı ile Ali Rıza Akyol(Dedem) Karaköy’deki Metrohan’da çalışmıştır. 40 yaşlarında önce işyerinde enfaktüs geçirmiştir. Doktorun 15 gün yatmasını talep etmesine rağmen oğlu(babam) 1 aylık ve eşi lohusa olduğu için bırakmak istememiş ve Beylerbeyi’ndeki evlerine hatta yokuşta yeralan bir köşke yürüyerek gitmiştir. O akşam geçirdiği kalp krizi ile hayata veda etmiştir. Aslında birkaç fotoğrafı bizde mevcut. Babaannem ile resimleri mevcuttur açıkçası dedemin bizde başka bir resmi bulunmamaktadır.

Ali Rıza Akyol ve eşi…

Hacı Sami Dedem bildiğimiz kadarı ile gemileri battıktan sonra Atatürk'ün miletvekilliği teklifini hatta ülke olarak size borçluyuz söylemine dahi tek kuruş istememiş yüce gönüllü bir insandı. Zaten imam olarak hayatını sürdürmüştür. Hafız Burhan’a yalıda eser okutan biri iken mütevazi bir hayata geçtiğini biliyoruz.

Hacı Sami Bey’in babası Ali Rıza Bezzaz hakkında ilgili geniş bilgimiz mevcut olup, Bandırma’da Tekke Cami’de mezarını ziyaret ediyorum. Kendisinin manifaturacı olduğunu biliyoruz ve Hacı Sami Dede’m de İstanbul Vaniköy’e yerleştikten sonra Beylerbeyi’ne yerleşiyor. Orada Sermetpaşa yalı arsası ve evi aldığını babanemden de biliyorum. Ancak Sermet Paşa Yalısı izini bulamadım. Belki de Servet Paşa olabilir.Babaanemin gelin gittiği ev ise Beylerbeyi’nde bir köşk. 

1928 Yılı gazete ilanlarında vapur seferlerine ait çok sık ilanlar yeralmaktaydı. Bunlardan Cumhuriyet Gazetesi’nde yeralan “Vapur Seyr-i Seferleri” ilanlarında “Ak Yıldız Vapur İdaresinin Ayvalık - İzmir Postası”nın 1,200 tonilato birinci ve ikinci sınıf kamaralı ve kamaralı Rize kükürtlü vapuru Şubat 9’uncu Pazar ertesi günü Sirkeci rıhtımından hareketle (Çanakkale, Edremit, Burhaniye, Ayvalık ve İzmir’e) gidecek ve ayn iskelesine uğrayarak dönecektir.Yük ve yolcu için Sirkeci’de Nurhan’daki idareye müracaat. Telefon: İstanbul 2668” haberi bulunmaktadır.

Yine aynı sayfada “Yelkenci Vapurları Karadeniz Sürat / Lüks Postası” Sirkeci rıhtımından Salı günü Amasya Vapurunun Şubatın 10’uncu günü ... İnebolu, Samsun, Ordu, Giresun, Sürmene ve Rize) iskelelerine gidecektir. Tafsilat için Sirkeci’de ... 1 numaraya müracaat edilmesi istenmektedir.

Hattatzâde Tayyar Şirketi Vapurları’na ait “Tayyar Vapuru” Şubatın 7’nci günü akşamı Sirkeci rıhtımından Cumaertesi hareketle (Gelibolu, Çanakkale, Edremit, Burhaniye, Ayvalık ve İzmir) iskelelerine azimet ve avdet edecektir.Yolcu ve emtia için Eminönü önünde Reşadiye Caddesi’nde Kürkçü Hanı’nda (6) numaralı merkez acentesine müracaat edilmelidir.

Hacı Sami Vapurları’nın “Bartın Ekspres Postası” İnönü 2 (İn-Önü 2) günü yapılacaktır ve Şubatın 7’nci günü akşamı saat beşde Sirkeci rıhtımından hareketle Akçaşehir, Ereğli, Zonguldak, Bartın, Amasra ve Cide) iskelelerine azimet ve avdet edecektir. Yük ve yolcu için Tütün Gümrüğü karşısında 3 numaralı merkez acentesi Hacızâde’ye müracaat(Tel: İstanbul 3398) edilmelidir.

Hacı Sami Vapur İdaresi Osmanlı Dönemi'nin sonları ile Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk yıllarında (özellikle 1900'lerin başı ile 1920-1930'lu yıllar arasında) Türk deniz ticaretinde ve kabotaj nakliyatında faaliyet göstermiş dönemin şahıs/aile armatörlük şirketlerinden biri idi. 

Cumhuriyet'in ilan edildiği dönemlerde deniz taşımacılığının millileştirilmesi sürecinde, Sadıkzadeler, Yelkencizadeler ve Kalkavanzadeler gibi büyük armatörlerin yanında, sahibi olduğu 2 vapur ile kabotaj taşımacılığı yapan küçük/orta ölçekli işletmeler arasında yer alıyordu. 

Ait olduğu yıllarda Akşam ve Cumhuriyet gibi gazetelerde yeralan “Sami” vapurunun Hacı Sami Bey ile isim benzerliğinden öteye bir ilgisi yoktur.  

İnönü Vapuru 1930'lu yılların başında devletleştirme politikası kapsamında en yüksek bedelle (29.931 lira) kamulaştırılan gemilerden biri olmuştur. 

3 Kanunusani 1930 günkü Cumhuriyet Gazetesi’nin 6.cı sayfasında yeralan ilanlarda Alemdarzadeler Vapurları, Naim Vapurları, Hantalzade Vapur Postaları’nın sefer programları ilan edilirken, Sadıkzade Vapurları- Karadeniz Lüks ve Muntazam Postaları başlığı altında “İnönü” vapurunun 5 Kanunusani günü Sirkeci Rıhtımı’ndan hareketle Zonguldak, İnebolu,Samsun, Ordu,Giresun,Trabzon, Rize iskelerine azimet ve avdet edeceği ilan edilmektedir. Şirketin adresi Sirkeci’de Mesadet Han’ın altındaki acentedir. Telefon Numarası:İstanbul 2134 olarak yazılıdır.

“İnönü 2” vapuru ise, K.Z.A.Yekta Vapurları olarak muntazam Akçaşehir- Cide haftalık seferlerini yapmakta ve Akçaşehir,Alaplı,Ereğli, Zonguldak, Bartın, Amasra, Kurucaşile,Cide iskelerine azimet ve avdet etmektedir. Müracaat Eminönü İzmir Sokak No.11’deki Ahmet Yekta Vapur İdaresi’ne yapılmalıdır. Şirketin telefonu:İstanbul 1399’dur.

Bu ilanlar, “İnönü” vapurunun Sadıkzade firmasına, “İnönü 2” vapurunun 1930 yılında artık Kaptanzade Ahmet Yekta firmasına ait olduğunu göstermektedir.

Lloyd’s Register of Shipping 1927 yıllığında Sadıkzade Biraderler’e ait “İnönü” ve Hacı Sami Bey’e ait “İnönü-II” vapurlarına ait bilgiler yeralmaktadır. Nitekim İnönü vapuru 1891 Wingham-Richardson & Co/Newcastle inşadır ve ilk adı “Lascar”dır.“İnönü II” vapuru ise Selby’deki Cochrane & Sons tersanesi 1903 inşa olup ilk adı “Reliance” idi.

Selby, Bradford Collage arşivinde ise Reliance hakkında olası tüm resmi bilgiler Graham S. Abbey’in derlediği gemi inşa listesinde 321 yard numarasıyla yer almaktadır.Bu kaynağa göre; 198 grt, Tam boy 110 ft, Genişlik: 21.1 ft., Derinlik: 11 ft olan ve gemi bir Trawler-Balıkçı gemisi’dir. Sonradan genel yük gemisi olarak tadil edilmiştir. 12 Eylül 1903 tarihinde denize indirilmiştir ve armatörü Grimsby’den Great Central Co-operative Engineering & Ship Building Co.Ltd. ’dir. 59 ihp azami güç üreten 3 genişlemeli ana buhar makinesine sahiptir . .1903’de C.Caley’e, 1912’de Fransa’da bir alcısı firmaya ve 1920’de Hacı Sami Bey’e satılmış ve “İnönü- II” adı verilmiş ve büyükonarım ile genelyük gemisine çevrilmiştir. 

• 1929’da Ahmet Yekta Bey’e satılmış ve adı “İnönü 2” olarak düzenlenmiştir.
• 1933’te İzmir’de Nuri Kaptan’a satılmış ve adı “Kenan” olarak değiştirilmiştir. 
• 1950’de adı “Kartaltepe” olarak değiştirilmiştir.
• 1958’de Fevzi Kalkavan’a satılmış ve adı “Fevzi Kalkavan”olarak değiştirilmiştir.  
• 1958’de boy verilmiş,makinesi yenilenmiş ve başlangıçta 198 ton olan gemi, büyütülerek 437 gros tona (762 dwt.) çıkartıldığı gibi, defalarca isim değişikliği görmüştür.
• 1958’de Mehmet Oyar tarafından satın alınarak adı “Çanak Mehmet” olarak değiştirilmiştir. 
•  2000 sonrası ömrünün son yıllarında farklı uluslararası işletmecilere geçmiş ve sırasıyla Phantoom, Spring, Asalah 1, Micha Star ve en son Aya (Kuzey Kore bayrağı altında) isimlerini almıştır.
•  15 Mayıs 2005 tarihinde Hindistan'ın gemi söküm bölgesi Alang'da sökülmüştür. 1903 yapımı bir balıkçı teknesi olarak başlayan yolculuğunu, tam 102 yıl sonra bir kargo gemisi olarak tamamlamıştır. 

Hacı Sami Vapurları firmasının sahibi erken Cumhuriyet dönemi armatörlerinden Hacı Sami Bey’in mezarı İstanbul Heybeliada Mezarlığı'nda olduğuna dair mevcut bir bilgi kaynağı bu bilginin kesin olmadığını göstermekte. Yine aynı kaynağa göre; “Hayatının son dönemini geçirdiği ve Ağustos 1932'de vefat ettiği yer olan Heybeliada ile özdeşleşen armatörün anısına adada bir sokağa da Hacı Sami Bey Sokağı adı verilmiştir.”(Kaynak:Adalar Postası).

Ancak Hacı Sami Bey'in Heybeliada Mezarlığı'nda medfun olduğu iddiası eldeki kaynaklarla henüz teyit edilmiş değildir.                                                                    

                                                                   ****