KADIKÖY'ÜN ÜNLÜ İKİ USTASI

Kadıköy’ün ünlü iki Ustası- 
Sıhhi Tesisat Ustası Antranik Taşcıyan ve Ayakkabıcı Antranik Avedyan
Yazan: Osman Öndeş

Antranik Taşcıyan ve eşi Aruşyak Taşcıyan

Geçmiş yıllarda Kadıköy’lü, daha doğrusu Moda’ı iki ünlü Antranik usta vardı.
Biri meşhur ayakkabı  ustası  Antranik Avedyan, diğeri Moda’lı meşhur sıhhi tesisat ustası Antranik Taşcıyan. İkisi de Moda Mühürdar’dan komşu idiler. 
Antranik Taşcıyan’ın oğlu Aret Taşcıyan  mesleği gereği dünyanın en büyük özel sermayeli sigorta aracılık firması Lockton’da Director olarak çoğunlukla  ABD New York- New Jersey’de yaşar. Ama memleketteki evi Moda Deniz Klübü karşı sırasındaki Manzara Apartmanı’dadır.
Aret Taşcıyan şöyle anlatmıştır;  “Babam Tesisatcı Antranik Usta olarak bilinir ve Moda'da nerede ise herkes tarafından tanınırdı. Ayakkabıcı Antranik Avedyan ve Kardeşi Bogos Avedyan yakın aile dostlarımız idi, ama herhangi bir akrabalık ilişkimiz yoktur. Moda'da tanınan iki Antranik daha vardı ki, biri  taksi şöförü Antranik Demircioğlu ve  diğeri terzi Antranik Şirinoğlu  idi.
Babam Antranik Taşçıyan, özellikle Kadıköy Tarihi Çarşısı ve Moda semtinin toplumsal hafızasında yer edinmiş, 1950'li ve 60'lı yıllara kadar Eski Moda Çarşısı'nda (No: 16) faaliyet gösteren çok ünlü bir sıhhi tesisat ustası idi. Aynı zamanda 1930'ların Türkiyesinde bisiklet ve motorsiklet şampiyonu idi ve dedem Kevork Taşcıyan  Bey ise Singer dikiş makinalarının ilk servis ustası olmuştur. Üsküdar İcadiyede ikamet ederdi. Babam 1983 yılında, annem ise 1993 yılında vefat etti.. Sanırım benim motorsiklet tutkunluğum da Babamdan gelen bir tutku olmalı.” 

El yapımı ayakkabıları ile ün yapmış olan  Antranik Avedyan’ın mağazası ( O yıllarda Dükkan derlerdi), Altıyol’dan Bahariye Caddesi’ne uzanan yokuşun hemen soğında  ve kapı numarası 44/3 idi. Antranik Avedyan kardeşi Boğos Avedyan ile çalışırdı ve ayrıca muhtelif çırakları olurdu. Mütevazı  bir dükkandı ve  dışında “Antranik Kundura” yazardı.  El yapımı kunduralarının içinde topuk kısmına doğru “ANTRANİK” yazılı  kurdele gibi bir etiket olurdu. 
Antranik Avedyan’ın ve kardeşi Boğos Avedyan’ın  Agos Gazetesi’nde  Karin Bal sayesinde  Boğos Avedyan ile yapıtığı söyleşi sayesinde öğreniyoruz. 
Karin Bal’a ve  sayfalarında  bu gibi köklerimize, dostlarımıza, komşularımıza dair konulara yerveren Agos Gazetesi’ne teşekkür ederek, Karin Bal’ın yazısından Boğan Avedyan’ı dinliyoruz; Kadıköy’de, Antikacılar Sokağı’nı geçip yokuş yukarı Bahariye Caddesi’ne doğru ilerlerken 50’li-60’lı yıllardan bugüne kalan birçok dükkân göze çarpar. ‘Antranik Kundura’ da, mütevazı vitrini ve kendini bugüne dek muhafaza edebilmiş ayakkabı modelleriyle dikkat çeker. Gün gelmiş ve  emektar dükkânın camında kocaman bir ‘Kapatıyoruz’ yazısı asılmıştır. Antranik ve Boğos Avedyan kardeşler tarafından, 58 yıl önce açılan Antranik Kundura, bir zamanlar semtin buluşma noktalarından biriymiş. (2014 yılı) Bugün 94 yaşında olan Boğos Avedyan’dan, Kadıköy’e veda etmeye hazırlanan dükkânın hikâyesini dinledik.
Anneleri Adapazarlı olan Antranik ve Boğos Avedyan kardeşlerin babaları sürgün yıllarında Erzincan Kuruçay’dan İstanbul’a gelip fırıncılığa başlamış. Ksadıköy’ün en işlek caddelerinden Bahariye Caddesi’nde  4/3 No.’da  yer alan ‘Antranik Kundura’, 1919 doğumlu Antranik ve 1921 doğumlu Boğos tarafından, 1956’da Kadıköy’de açılmış. Eskiden 15 kişinin çalıştığı büyük bir imalathanesi olan dükkân, yüzde yüz derinin kullanıldığı, el yapımı, kişiye özel kadın ayakkabılarıyla ünlü. Doğma büyüme Kadıköylü olan Avedyan kardeşlerin ortaklıkları 1992’de Antranik Bey vefat edene kadar uyum içinde devam etmiş. Abisini her cümlesinde özlemle anan Boğos Bey, “Antranik gösterişli adamdı, boylu poslu, güzel delikanlıydı. Görseydiniz âşık olurdunuz. Zaten çok âşığı vardı” diyor.Antranik Avedyan Hasanpaşa’daki (Acıbadem Metro Durağı (Hasanpaşa çıkışı) ve Müze Gazhane'ye yakın) Ermeni Mezarlığı’ndan sonsuzluğa uzanmıştır..

Fotoğraf: Berge Arabian (Kaynak:Agos Gazetesi)
İlk erkek evlat
Boğos Avedyan Bey, dükkânın ismini neden Antranik koyduklarını şöyle anlatıyor: “Dükkânımız Bahariye Caddesi’ndeydi…Antranik Ermenicede ilk doğan erkek evlat anlamına gelir. Onun ismi konmalı diye düşündüm. ‘Kunduracının ismi Antranik olmalı, başka ne isim arıyorsunuz?’ dedim. ‘Olur mu öyle şey’ dediler. ‘Başka isim koydurmam’ dedim, ‘Doktorun muayenehanesine ayrı isim koyar mısınız? Doktorun ismi neyse tabelası da o olur. Burası Antranik’in, bu dükkânın ismi de Antranik…’ Sonunda herkese kabul ettirdik. İlginçtir ki esnaf da tepki göstermedi. Antranik kendini sevdirip saydırdı. Beni o kadar sevmediler ve tanıyamadılar. Ben hep atölyede çalışırdım, perde arkasındaydım.
Nirengi noktası
Antranik Kundura, o dönemde çok benimsenmiş: “Yol soranlara ‘Kadıköy’ü takip ederken köşede Antranik dükkânı var’ diyerek tarif ediyorlardı adresleri. Antranik Kundura nirengi noktası oldu. Köşede şimdilerde başka bir dükkân var ama hâlâ eskiden gelen ağız alışkanlığı devam ediyor, yol tarif ederken Antranik Kundura diye anlatıyorlar”
Boğos Avedyan ömrünü adadığı ayakkabıcılıktaki yıllarını da yine ağabeyini anarak anlatıyor: “Antranik kalıpçılık yapardı. Caddedeki dükkânımızda satışla ilgilenir, dükkânın idaresini yürütürdü. Ben de Üsküdar’da bir kunduracının yanında çıraklık yaptım. Rahmetli Kasım Ustam bu işlerin duayeniydi. Aynı zamanda da bir dervişti. Ondan, kunduracılığın inceliklerinin yanında, hem insanlık, hem tasavvuf konularında çok şey öğrendim. Çok iyi adamdı, Allah rahmet eylesin. Ben kunduracı değilim, çivi çakmayı bilmem. Saya, yani dikiş kısmını yapardım. Hep kadın ayakkabısı çalıştık. Artık el yapımı ayakkabı üreten kalmadı. Biz hazır ayakkabı almayız, hepsini kendimiz yaparız. Dükkândaki modeller yeni sayılmaz ama tüm ıstampaların modelleri benim elimden çıktı. İnce işçilik ister bunları yapmak.”
Ermenicem annemden
Antranik Avedyan okumak yerine küçük yaşlarda Karaköy’de bir kunduracının yanında çıraklığa başlamış. Boğos Bey, kendisinden iki yaş büyük ağabeyi Antranik’in aksine, okulu ve okumayı hep çok sevmiş. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi’nden mezun olmuş. Ermenice okuma yazma bilmediği için ise çok üzgün: “Neden Ermenice okuma yazma bilmem? Ermeni mektebine gitmedim ki, nereden öğreneceğim. Konuşmayı biliyorum ama Türkçe kadar değil, annemden evde ne öğrendiysem o...”
Antranik Kundura’da 47 yıldır çalışan emektar usta Kasım Eroğlu, el yapımı ayakkabı üretimini devam ettiriyor. Satış kısmıyla ise yine uzun yıllardır orada çalışan Haydar Bey ilgileniyor. Yeğenleri, amcaları Boğos Bey’in artık daha fazla yorulmasını istemedikleri için, dükkânın ve imalathanenin yer aldığı binanın kapıları birkaç ay içinde kapanacak ve İstanbul, bir zanaatkârıyla birlikte, kendi tarihinden bir dönemle vedalaşacak.
Antranik usta 50-60 yılların zerafet yüklü ayakkabı modellerini hemen aynen kopyalar ve hatta çok daha  beğenilen ayakkabılar imal ederdi.   Bu yıllarda kadınlar jupon denilen bol fırfırlı geniş etekler giyerdi. Hele kolejli kızlar arasında bu etekler çok yaygındı ve genç kızlar ve tüm genç hanımlar için imal ettiği  3-5 cm topuklu ayakkabıları rağetteydi. Rugan kadın ayakkabıları yıllarca moda olmuştur. Yine erkekler için  o yılların çok büyük alışkanlığı olan kruvaze takım elbilerin altına giyilen  iki renkli ve zımbalı ayakkabıları vardı.
Bir de süet deriden ayakkabıları olurdu. Ayakkabılarının topuğa yakın iç tabanında “Antranik” yazısı olan  kumaş etiketler vardı. Herşeyi kendi planlar, yabancı yapımı kunduraları çok dikkatle inceler ve hatta çok daha iyisini yapardı.
Kendisi de Moda’lı olan akademisyen  Dr. Berken Döner  “Levanten Moda” başlığı altında .. Büyükbabası Antonio Vanocore’nin göçettiği 1940 yılında Moda’da dünyaya gelmiş olan Mario Vanocore ile yapmış olduğu söyleşide şunları nakleder; “..O yılların Moda’sının tenhalığını, denizinin berraklığını, bahar bahçelerini, zarif köşklerini, en çok da insanlarını özlemle anıyorum. Moda çok güzeldi. Arabalar azdı. Çocukların oynayabileceği geniş araziler vardı. Kilisemizin bahçesinde çok güzel oyunlar oynardık. Rum, Ermeni, Yahudi arkadaşlarımız çok fazlaydı. En çok Rum vardı,sonra Ermeni, sonra Yahudi… Şair Nef’i Sokak’ta ağırlıklı olarak Ermeniler otururdu, Neşe Sokak’ta Rumlar. Altıyol, Rıhtım tarafındaki kumaşçılar ekseriyetle Yahudi’ydi. Modalı Rumlar çok varlıklıydı. Gezmeyi, eğlenceyi, yeme içmeyi çok severlerdi. Esnaf genellikle Rum’du zaten. Bunlar arasında Pastacı Stasuli Avgerinos, Meyhaneci Gramatikos, Mezeci Stavro Daikopulos, Bakkal Foti, Berber Lefter Prento, Terzi Evripidis Trifonidis, Kunduracı Stelyo ve Yani Prento, Kahveci Panayot, Bakkal Panayot Loçuno, Meyhaneci Perikli, Kadın Berberi Niko, Ütücü Sotiri, Kasap Yorgo Ghohas, Meyhaneci Vlahos ve Fırıncı Yorgo Paçuras ilk aklıma gelenler. Bunların hemen hepsi Moda Caddesi’ndeydi. Fırıncı Yorgo’ya Paskalya zamanı patates ve kuzu budu gönderilirdi. Çünkü evlerde fırın yoktu. Moda’nın doktorları genellikle gayrimüslimdi. Dahiliye doktoru Diamantopoulos, Dr. Manuel Askaridis’i unutmamak gerekir. Aldo Meyi levanten bir doktordu, Dr. Jirayr Kaynar Ermeni’ydi. Doktor Jirayr’ı geçen sene kaybettik. Fakir hastalarından para almazdı. Melek gibi bir insandı. Doktor Jirayr’ın babası da Kadıköy’de çok ünlüydü; Agop Kaynar. Vecihi Hürkuş’un ilk uçağını yapan Agop Usta’ydı. Bu isimlerin dışında başka esnaf da vardı. Yahudiler genellikle kumaş ticaretiyle uğraşırdı. Fabrika sahipleriydi, patronlardı. İsimlerini çok hatırlamıyorum. Manifaturacı Dikran Balyan, Sobacı Vartan, Manav Artin, Tesisatçı Antranik Taşçıyan da unutulmaz esnaflardan. Bu renkli ortam 70’li yıllara kadar kör topal sürdü. En büyük darbeyi 6/7 Eylül’de aldı.”(Kaynak: Dr.Berken Döner- Kocaeli Üniversitesi İletişim Bilimleri Anabilim Dalı’ndaki doktorası kapsamında “Azınlıkların Gündelik Yaşamında Kültürel Süreçler: İstanbul  Örneği.)

Aret  Taşcıyan’ın babası Kadıköy’lü  Sıhhi Tesisat Ustası  Antranik  Taşcıyan
Antranik Taşçıyan, özellikle Kadıköy Tarihi Çarşısı ve Moda semtinin toplumsal hafızasında yer edinmiş, 1950'li ve 60'lı yıllara kadar Eski Moda Çarşısı'nda (No: 16) faaliyet gösteren çok ünlü bir sıhhi tesisat ustası idi.  Oğlu Aret Taşcıyan babasının dükkanın başlangıçta Bademaltı Sokak’ta olduğunu, daha sonraları çalışmalarına Dalga Sokak’taki dükkanında sürdürdüğünü anlatmıştır.
Robert Kolej ve ODTU’den mezun  ve  günümüzde Amerika Birleşik Devletleri’nde ünlü Lockton’un direktörü olan oğlu Aret Taşcıyan, benim dünyamda bir düşün insanıdır, mesleğinin hocasıdır. Moda’dalı olarak da çok yakın sokaklardaki komşularımızdan olmuştur. Moda’ya tutkundur ve dost canlısıdır.                                                        
Moda'da Aramyan Uncuyan Ermeni İlkokulu'ndan mezun olan Aret Taşcıyan, aile soyağacı hakkında şunları anlatmıştır; “Aret  kelimesi, mitolojide geçen bir kuşun adı ve Turgay isminin Ermenicesi imiş. Taşcıyan soyadı ise Soyadı Kanunu'nun çıktığı yıllarda büyük dedelerimize ait olan taş ocaklarından gelmektedir. Babam Antranik Taşcıyan’ın  bir ağabeyi ve 3 kız kardeşi varmış. Ağabeyi ne yazık ki uzun yaşamamış, henüz 20'li yaşlandayken vefat etmiş. Zamanla soyadına konu olan taş ocakları da elden çıkartılmış. Anne tarafımda ise Rus İhtilali'nin izleri var; Babaannemi görmüştüm. Erenköy'deki evde halamla birlikte otururlardı. Anneannemi ve dedemi de çok iyi hatırlıyorum. Annem, Rusya Sivastopol doğumludur. Sivastapol'a dayısını ziyarete giden anneannem, o sıralarda anneme hamile ve orada iken, 1918 Rus İhtilali patlak verince geri dönememiş ve annem Sivastopol’da dünyaya gelmiştir..Annem iki yaşına geldiği sırada anneannem bir gemi ile Sivastapol'dan Türkiye'ye dönmek imkanını bulmuş  ve böyece Üsküdar'a geri dönebilmişler.

 
Antranik Taşcıyan ve Aruşyan Taşcıyan ailesinin  çocukları 
Anita ve Aret Taşcıyan. (Kaynak:Aret Taşcıyan arşivi)

Ben, 7 Nisan 1951 yılında Üsküdar Zeynep Kamil Hastanesi'nde doğdum. Doğma büyüme Modalıyım.  Ben 15 yaş büyük bir de ablam Anita vardı.  
Mühürdar’daki Aramyan Uncuyan Okulu’unda iki sene hazırlık okurduk. Birinci sınıfa geçtiğimiz zaman, Ermenice ve Türkçe okuma yazmayı öğrenmemiz; toplama, çıkartma, çarpma ve bölme yapmamız beklenirdi. 
Annem ve babam kökleri bakımından önce  Üsküdarlı, sonra Moda Mühürdar’a yerleşmişler. Dedem Türkiye'ye Singer dikiş makinelerini getiren ilk kişi olarak tanınmıştır. Orta halli bir esnaf ailesiydik. Babam Antranik Taşcıyan nalbur idi ve  Bahariye’de  nalbur  dükkanı vardı. İnşaatların tesisatlarını yapan usta bir zanaatkardı ve Moda’nın ünlü bir sıhhi tesisat ustası idi.  

Antranik Taşcıyan Taksim Kışlası arazisinde 
yapılan motosıklet yarışlarına katılırdı.

Kendi dünyasında ise,  bisiklet ve motosiklet tutkunu idi ve   bisiklet,motosiklet yarışlarına katılırdı. Bu yarışları Türkiye Seyyahin Cemiyeti-Turing Klübü düzenlerdi.  O yıllarda bu yarışlarda derece alanlara  madalya verilirdi. Babam için madalyanın gururu, hepsinden önemliydi. Ne yazık ki, babam ilk kalp krizini de motosiklet üzerindeyken geçirdi. 70 yaşında, motosıkleti ile giderken bir eczanin önünde kalp krizi geçiriyor. Eczaneden koşup gelmişler ve çok hızlı mühadele ederek kurtarmışlar.  Ama bir süre sonra bu dünyadan göçüp gitti. 

Moda'da herkes birbirini tanırdı
O zamanlar Moda çok başkaydı. Herkesin  birbirini tanımasının hem güzelliklerini hem de sıkıntılı taraflarını yaşadık. Mesela bir gün Kadıköy'de dolmuş kuyruğunda, arkamdaki bir kadına sıramı vermediğim için ertesi gün babamdan iyi bir azar işitmiştim. Dolmuş sırasında benim arkamda, 3-4 kişi geride, bilmem kim hanımefendi duruyor. Benim haberim bile yok! Biri babama gelip, 'Senin oğlan dün falancaya sırasını vermedi. Olur mu hiç böyle şey Antranik Efendi?' diye şikayet ediyor. Babam da 'Oğlum sen nasıl sıranı vermezsin!' diye kendi yöntemi ile hesap soruyordu. O zamanlar Moda öyleydi. 
Babam lise öğrenimi için beni Saint Joseph Lisesi’ne yazdırmasına karşın Kabataş Lisesi’ne gitmeyi düşünürken okuldaki bir öğretmenin ısrarı ile Robert Kolej imtihanına girdim ve imtihanı kazandım ve  ardından burs almak için başvurdum. Hem burs hem yatılı okuma imkanını yakalayınca Robert Kolej’de okumaya başladım ve 1971 döneminde mezun oldum. Üniversiteyi  de amcam Aram Balıkçıyan’ın teşviki ve desteklemesi sayesinde ODTÜ’de Gülbenkyan Bursu ile okudum.”

 
Moda  bütününde ünlü iki Antranik daha  vardır. Bu Antraniklerden biri Ermeni asıllı usta terzi Antranik Şirinoğlu idi. Adı geleneksel şıklığı temsil eden terzi dükkanını ifade ederdi.
Kadıköy Moda Caddesi üzerindeki küçük ve nostaljik dükkanında yıllarca el işçiliğiyle takım elbiseler, ceketler ve gömlekler diken Antranik Usta, sadece bir esnaf değil, aynı zamanda semtin kültürel hafızasının, beyefendiliğinin ve eski İstanbul zarafetinin en önemli temsilcilerindendi.
"Moda Antranik'ten Sorulur"deyince karşımıza bukez Taksi şöförü Antranik Demircioğlu çıkacaktır.  Kendisiyle söyleşi yapıldığında (1998)75 yıllık Moda’lı ve 56 yıldır da taksi şöförlüğü yapan Antranik Demircioğlu “Pat Pat Antranik” diye de tanınmıştır. Bunun nedeni aracının yaşlı oluşu ve egzostundan çıkan seslerdi. 1953 model Dodge otoomobili ile dolmuşculuk yapan Antranik Demircioğlu Kadıköy’ün en eski  dolmuş şöförü idi. Fakir  bir aileden geliyordu. İlkokul mezuniyetinden sonra Kadıköy’de hususi otomobillerin çok nadir olduğu yıllarda on sene otomobil tamircisi olarak da çalışmış. Askere alındığında şöför yapılmış.. Şöförlük mesleğini askerde iken edinmiş.Asker olarak Adana’daki birlikte şöförlük yapan Antranik Demircioğlu terhis olduktan sonra  STFA’nın kurucularından Sezai Türkeş’in şöförü olmuş.  Askerde iken  komutanına tahsisli motorsıklet şöförü olmuş. Komutanına kışın motorsıklette hastalanacağını söylemiş ve Birlikte  olan hurda bir sıhhıye aracını toparlayıp, çalışır hale getirince komutanı hem şaşırmış ve hem de şöför olarak görevlendirmiş. Askerden döndükten sonra 1946 yılında bir ahbabının yanında 1938 Model Plymouth model otomobilinde taksiciliğe başlamış. Bir taraftan da kendi otomobil sahibi olmak üzere para biriktirmiş. Sonunda iki ortak  gecegündüz çalışıp 1950  Model Desoto bir otomobil sahibi olmuşlar. Nevar ki, otomobili Kadıköy’e geçirecek paraları kalmamış. Nasılsa Kapalıçarşı’da yeri olan bir ahbapları uğur olsun diye kendilerine biraz para vermiş ve bu para ile araba vapuruna binebilmişler ve Kadıköy’e geçebilmişler. O yıllarda taksiciliğin pek  bereketli bir iş olmadığını söyleyen Antranik Demircioğlu şöyle anlatmıştır; “O yıllarda Kadıköy Çarşısı’na inenler alışveriş yaptıktan sonra çoğunlukla yürüyerek Mühürdar’a, Bahariye’ye veya Moda’da dönerlerdi. Ben tamamıyle Kadıköy- Moda arasında yolcu taşımacılığı yaptım.” 
Bir seferinde ise Moda’dan Avrupa’ya yolcu götürmüş ki,önce adeta ağzı açıkta kalmış! Bu olay  1953 Model bir otomobil satın aldıktan bir yıl sonrasına rastlamaktadır. Rum postacı Toto,Aziziye Hamamı eski sahiplerinden Ardaş Sevim, Bahariye Mahallesi Muhtarı Sırgın Bey ile Moda-Kadıköy’den İspanya’ya gitmek üzere teklif almış…Adambaşı 1000 Liraya anlaşmışlar.Üç kişinin ödeyeceği para 3000 lira olunca 1953 Model otomobile 12.000 Lira ödediğini hatırlayarak bir seferde çok para kazanacağını düşünerek derhal evet demiş. Karar günü Ankara Vapuru’na otomobili koymuşlar ve Napoli’de karaya çıkmışlar.Almanya,Fransa, Avrupa’da nereye gitmek isterlerse oralara kadar müşterilerini götürmüş.Yaklaşık 50 gün sonra yeniden Ankara vapuru ile İstanbul’a dönmüşler.(Kaynak: Coşkun Acar- “Moda Antranik’ten sorulur”,Hürriyet Gazetesi)
Antranik Demircioğlu 1998 yılında 75 yaşında idi. 2000 yılı başında  vefat etmiştir, kabri, Hasanpaşa Ermeni Mezarlığı’dadır.
                                                                       ****