MUSTAFA CEMAL VE SAKIZ ADALI İBRAHİM VE TÜRK VAPURU

Sakız Adalı İbrahim  ve Paşabahçeli Mustafa Cemal   
Ve “Türk” Vapuru hakkında belge çalışması
Yazan: Osman Öndeş

İrfan Özgen’in tespit ettiği ve büyük ustalıkla renklendirdiği 1874 Glasgow inşa 
“Türk” vapuru Zonguldak’da taş kömürü yüklemesinde.

Bu çalışmamı  çok değerli bir araştırmacı olduğuna inandığım İrfan Özgen ’in ortaya çıkardığı ve ustalıkla renklendirdiği “Türk” vapuru fotoğrafı nedeniyle yaptığımı belirtmek isterim.  Bu fotoğraf sayesinde “Fotoğrafı mevcut değil” diye yazılı Glasgow  Clyde Built Ships arşivine ilkkez fotoğrafı da eklenmiş olacaktır.
Türk vapurunun armatörü Paşabahçeli Mustafa Cemal Bey idi.  “Türk” vapuruyla 1933’de Mersin Postası olarak Mersin’e sürat seferleri yapmaktaydı. Bu programa göre Türk vapuru Sirkeci’den hareketle İzmir - Kuşadası, Güllük, Antalya, Mersin uğraklarını yapmakta, ayni iskelelere uğrayarak Galata’ya azimet ediyordu. 
Cyde Built Ships arşivindeki kaydı şöyledir;

S.S Türk - (Ex - Tenedos; Ex - Salonique; Ex - Stamiates; Ex - Thesseloniki; Ex - Türk; Ex - Tavilzâde; Ex - Tavil; Ex - Tavilzâde) 
1878 London & Glasgow Co., Glasgow inşa 1248 grt. olan “Türk” isimli vapurun ilk adı Tenedos’dur. Tam boy: 237.0, Kaimeler arası genişlik 32.3 ft. ve Derinlik 22.7 ft. idi. 1930 yılına kadar Selanique, Stamiatos, Thessalonika  adlarını almıştır. 
Lloyd’s Register of Shippings “1906-1907 yıllığında “Salonique” adıyla Scounaki-Sakız Adalı İbrahim & Co. ‘nun sahibi  Sakız Adalı İbrahim  olarak yeralmaktadır. Bağlama Limanı o tarihlerde Osmanlı Devleti’ne ait Selanik idi. Tenedos adıyla önceki armatörü ise  C.Virichoropoulos olarak yazılıdır.
9  Mayıs 1915’de  Rus harp gemisinin top ateşi sonucu  batmamak için Kozlu’da karaya oturtulmuş, ardından Rum tüccar tarafından satın alınarak İstanbul’a yedeklenmiştir.  Onarıldıktan sonra   “Stamiatos” adı verilmiştir.  1920 “Thesselonika” adı verilmiştir.  
1928’de Mustafa Cemal Bey satın alarak “Türk” adını vermiştir. Mustafa Cemal Vapurları’nın adresi Galata, Küçük Rıhtım Han No. 4 - 5 ve Tel. Beyoğlu 40913 olmuştur.
1934’de Tavilzâde Mustafa ve Kardeşleri Koll. Şti. Vapur İşletmesi’ne satılmış ve “Tavilzâde” adını almıştır. 
1937 ve 1938 yıllarında yine ayni şirkete ait olmak üzere adı “Tavil” yapılmış, 1939’dan itibaren yine “Tavilzâde” olarak değiştirilmiştir.  “Türk” vapuru II.Dünya Harbi’ne giden yıllarda Zonguldak’dan kömür yüklemesi seferleri yapardı.
1945’de hurdaya çıkartılmıştır. 

Clyde Built Ships arşivindeki Türk vapuru (İlk adı Tenedos)
Sicil kaydı. 

Gazi Mustafa Kemal tarafından verilen talimat ile İstanbul Ticareti Bahriye Müdüriyeti ’nin yayınladığı 1926 tarihli “Türk Deniz Ticareti 1926” tarihli Yıllıkta yeralan “Mustafa Cemal  Seyrisefain İdaresi firmasına ait bilgi sayfasında şunlar yazılıdır; Yönetim Adresi: Galata Küçük Rıhtım Hanı’nda 4 ve 5 Numaralı İdarehane. Telefon: Beyoğlu: 913
Paşabahçeli Cemal Bey’in tesisgerdesi olan bu idarenin Mudanya, Gemlik ve Ayvalık- Edremit hatlarında sefer yapan iki vapuru vardır. Bu vapurların kaptan, çarkçı ve mürettebat ve sair personeli 45 kişiden ibarettir.
Sahip olduğu vapurlar 268 Safi tonilatolu ve 1904 inşa “Nilüfer” ile 1873 inşa 118 safi tonilatolu “Aydın” vapurlarıdır. Aydın vapuru 1987 yılına kadar seferde kalmıştır. 

Milli Vapurcular Birliği haberlerinde “Paşabahçeli Mustafa Cemal” olarak adı geçtiğinden bukez ailenin Paşabahçeli olduğu da anlaşılmaktadır. Soyadı Kanunu’un ilanıyla “Sarıca” soyadını almıştır. 1952 yılında vefat etmiştir ve eşinin adı Filor Sarıca idi. 
Paşabahçeli Mustafa Cemal Bey’in ev adresi Nişantaşı Harbiye Caddesi’ndeki Mühendis Nuri Bey Apartımanı 3. No’lu daire idi. 
Sahibi olduğu vapurlardan S.S Bursa - (Ex - Hegonliis Sandor; Ex - Ljubljena; Ex - Lubiana) 1900 yılında Oderwerke Mas. Sch.a.g./Grabow adına inşa edilen Hegonliis Sandor, iki kez eldeğiştirerek “Ljubljana” ve “Lubiana” adlarını aldı. 
1930 yılında Ahmet Ferit Bey ve Mustafa Cemal Bey ortaklığına satıldı. 1934 yılı Lloyd’s Register kayıtlarında sahibi “Mustafa Cemal ve Ahmet Ferit Bey” olarak yazılıdır. 1937’de Denizyolları İdaresi’ne devredildi. 1941’de T.C. Münakalat Vekaleti Devlet Denizyolları İşletmesi Müdürlüğü’ne devredildi ve 1945’de hurdaya çıkartıldı.

“Türk” vapurunun Salonique” adıyla Lloyd’s Register of Shipping 1911-12 yıllığındaki kaydı.

Mustafa Cemal 1930 - 1932 yıllarında “Bursa” vapuruyla Mudanya hattında tanınmıştı. Ayni sene Seyrisefain İdaresi’yle Millî Vapurcular Birliği’nin yaptığı anlaşmada yeraldı. 29 Ağustos 1930 tarihinde önce Milli Vapurcular Birliği üyeleri kendi aralarında Mudanya Hattı için anlaştılar. Fakat Karadeniz hattı için iki şirket arasında anlaşmazlık çıktı. Buna karşın; Seyrisefain İdaresi’yle Milli Vapurcular Birliği arasında bir anlaşma imzalanması için cereyan etmekte olan müzakeler bitmiş ve yalnız Mudanya - Bursa hattı konusunda bir anlaşma imzalanmıştır. Bursa Vapuru Romanya ve Bulgaristan’dan göçmenlerin taşınması için de seferler yapmıştır. (Osman Öndeş- Türk Armatörleri Tarihi II. Cilt). 

Sakız  Adalı  veya Sakızlı  İbrahim Bey
ve  Scounaki İbrahim & Co.
Cumhuriyet öncesi Türk  armatörlerden biri de “Sakız Adalı İbrahim” idi. Yaşamı hakkında yaptığım araştırmalar çok yenidir ve ilkkez neşredilmektedir. Önceki arşiv çalışmalarımda mevcut değildir. Lloyd’s Register of Shipping yıllıklarında devam eden tarama tarzı araştırmalarımda  tespit ettiğim ismi “Scounaki İbrahim” olarak kayıtlıdır. 
Sakız Adası (Chios) yerlisi bir aileden gelen Scounaki İbrahim –Sakızlı İbrahim’in aile yaşamı İstanbul -  Fener olarak saptanmıştır. Kurduğu "İbrahim Scounaki Kumpanyası” ve faaliyetleri hakkında Annuaire Oriental (Şark Ticaret Yıllığı) kayıtlarında da sadece isim olarak  bilgiler bulunmaktadır. Sahibi olduğu vapurlardan biri “SS Scounaki” idi ve   çoğunlukla İstanbul-İskenderiye-Marsilya  uğraklı olarak yolcu ve yük taşımacılığı yapardı.“İbrahim Scounaki” olarak kendi adını verdiği William Bruce Thompson & Co. Ltd. 1893 inşa  genelyük/yolcu vapuru ise özellikle İstanbul- Sakız -İzmir- hattında tarifeli seferler yapardı.
 XIX. Yüzyıl Sakız Adası tarihine ait belgelerde ve tezlerde  Sakızadalı İbrahim’e ait bir bilgi görülmemektedir. Bu açıdan bakıldığında  ailenin çok zaman öncesinde İstanbul’a göç etmiş olduğu anlaşılmaktadır. (Bkz-T.C. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü  Akdeniz Dünyası Araştırmaları Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi XIX. Yüzyılda Sakız Adası Ticareti Hazırlayan: Hakan Başaralı, Tez Danışmanı: Doç. Dr. Ali Fuat Örenç.)

                                                    ****