Osmanlı Saray Ressamı

Osmanlı Saray Ressamı
Fausto Zonaro’nun
“Çingene kadın” isimli yağlı boya tablosu
Bodrum’da idi.
Yazan:Osman Öndeş

Sultan II. Abdülhamid devri Osmanlı Saray Ressamı Fausto Zonaro bağlamında, emsalsiz çalışmalar yaptığımız Erol Makzume’yi, Mersin’de ve İstanbul’daki evinde ziyaret ettiğimde çok değerli objelere yönelik ve bilgeçlik derecesindeki koleksiyon merakı, zevkli sohbetlerimizi teşkil ederdi.
Değerli köstek saatleri koleksiyonu yanında, tanınmış imzaların tablolarına olan ilgisi, daha çok önceki yıllardan geliyordu. Kimliğini meydana getiren Beyrut ve İngiltere’deki güçlü öğrenimlerle kazandığı kültürü, Arapça, İngilizce, Fransızca ve İtalyanca dillerine olan hakimiyeti ile pekiştiren Erol Makzume’den bahsediyorum.
Fausto Zonaro konusunda birlikte yola çıkmamızda ilk fikrin sahibi Yalvaç Ural olmuştur. Bana yurtiçinde ve yurtdışında senelerce araştırma merakını ve şevkini veren onun “Zonaro” konulu araştırma yapmak önerisi olmuştur. “Fausto Zonaro” konusunda o yıllarda ummanda bir katre dnecek kadar çok kıstlı bilgiler vardı. Tek başıma olsam, özellikle İtalya’daki temeli teşkil edecek araştırmalara cesaret edemezdim. Erol Makzume, Fausto Zonaro ailesine giden yolların hepsini denemiş; San Remo ve Firenze’deki çalışmalarımızı sağlamıştır. Bu başarısı sayesindedir ki, Firenze’de Zonaro’nun sandıklar dolusu belgelerine ve tablolarına ulaşabilmiştik.

Erol Makzume sayesinde ulaştığımız Fausto zonaro’nun kızı Bayan Trevigne’nin Firenze’deki evinde duvarlar baştan başa Fausto Zonaro tablolarıyla kaplıydı ve salonda bir prinç mangal ile Türk bayrağı görmüştük.

Dünyadaki pek çok ünlü müzayede de yer alan Zonaro tabloları geniş ilgi görmektedir.Sultan II. Abdülhamid’in 1896 başlarında kendisini Osmanlı Saray Ressamı olarak atamasıyla, sanatının en yüksek mertebesine İstanbul’da erişmiş oldu. Bu dönemde Osmanlı İmparatorluğu ömrünün son yıllarını politik çalkantılar içinde geçirmekte ve diğer devletler karşısında giderek güçsüzleşmekteydi. Fausto Zonaro da, doğal olarak, İmparatorluğun yaşantısı doğrultusunda zor yıllar yaşadı.

Fausto Zonaro’nun Bodrum’da bir ailede bulduğum
“Çingene” başlıklı yağlıboya tablosu.

Fausto Zonaro sınırsız bir tutkuyla bağlandığı binlerce yıllık İstanbul’da, güneşin doğuşunu yaşamın uyanışını hissetmeye, yaşamın hep tekrarlanışını, eksilmeyen bir coşku ve mutluluk duygusuyla sürüp giden bu gizemi gözlemlemeye devam edecek, sadece manen kırıldığından dolayı İstanbul’u terk etmek zorunda kalmayacak, daha nice eserler üretecekti. Eğer böylesine duygu buhranına düşmeseydi, kendisi Akaretler’deki 50 Numaralı evinde kiracı olarak oturmaya devam edebilecekti. Belki de başka bir tercih yaparak başka bir eve veya semte taşınarak yaşamına başka bir mutlulukla devam edebilecekti.
Jön Türkler öylesine pervasız hale gelmişlerdi ki, Sultan II. Abdülhamid dönemine ait tüm güzellikleri de yıkıp, yok etmekten, ellerinin tersiyle iteleyip atmaktan asla sıkıntı duymadılar. Böyle olduğu içindir ki, Batı’nın hoşgörüsünü benimsemek iddiasındaki II. Meşrutiyetçiler kendileriye çelişkiye düştüler. Fausto Zonaro ise Saray ressamı idi. İttihat ve Terakki adına kendisine reva görülen aşağılamadan dolayı İstanbul’dan ayrılmıştır.

Gökkuşağının Peşinde

Kasım 1990’da, Mabeyn Başkâtibi vasıtasıyla Sultan II. Abdülhamid’in tahtan indirildiği 27 Nisan 1909 tarihinden sonra Fausto Zonaro Saray’a çağrılmış ve kendisine şu açıklama yapılmıştı: “Mösyö Zonaro, günümüze kadar gösterdiğiniz gayretinize ve meydana getirdiğiniz sanat eserlerine şükranlarımızı ifade etmekle birlikte, ‘Saray ressamlığı’ görevinize son verilmiştir. Bu tarihten itibaren, ikamet ettiğiniz evde, kira vermek kaydıyla oturmaya devam edebilirsiniz. Ancak, geriye doğru altı aylık kirayı da defaten ödemek kaydıyla oturmanız mümkün olabilecektir.”
Zonaro derin bir kırgınlık, hatta kızgınlık, ama çaresizlik ve üzüntü içinde kalmışsa da, yapacak bir şey kalmadığından, Saray’dan ayrılmıştır... Bir süre sonra dostlarının girişimleri olumlu sonuç vermiş ve 50 numaralı evde, ayrılacağı tarihe kadar kira vermeden oturması kabul edildiği gibi, geriye doğru altı aylık kira alınmasından da vazgeçilmişti. Fakat Fausto Zonaro kendisine gösterilen bu vefasızlık karşısında İstanbul’dan ayrılarak İtalya’ya dönmüştür.
Fausto Zonaro, 74 yaşında, 19 Temmuz 1929’da San Remo’da vefat etti. Ne yazık, eşi Elisa, birbirlerinden uzaklarda yaşıyorlardı. O ölümsüz sanılan aşklarının tüm renkleri solmuştu.

Fausto Zonaro’nun Bodrum’da bulduğum
“Çingene” isimli tablosuna nasıl ulaştım
1987 yılında Şişli Beymen Mağazası 'nda düzenlenen "Osmanlı Sarayı'nın Son Ressamı Fausto Zonaro" isimli sergi kataloğunu bir sahafta buldum ve satın aldım. Fausto Zonaro sergisi, İstanbul'da bu sanatçıya adanmış ilk özel sergilerden biridir. Ünlü koleksiyoncu ve araştırmacı Taha Toros'un katkılarıyla ve Raffi Portakal ’ın organizasyonuyla düzenlenen bu sergi için yayımlamış olan Beymen 1987 Bahar/Yaz Sergisi Kataloğu)kataloğu; "Abdülmecid Efendi'den Zonaro'ya: Osmanlı Sarayı'nın Son Ressamı Fausto Zonaro” başlıklı idi.
Bu katalogda yeralan Fausto Zonaro imzalı tabloları Sergiye emanet etmiş olan ailelere ulaşmaya çalıştım. Bu ailelerden biri Erenköy Ethem Efendi ‘deki köşkte yaşıyorlardı. Fakat ben bu köşkü bulduğumda yaşlı olanların vefat ettiğini, ailenin dağıldığı, ve bu aileden damat olan bir şahsiyeti de Bodrum’a göç ettiğini öğrendim. Bodrum’da bu beyefendiyi buldum ve konuyu, çalışmalarımızı anlattım. Biraz sonra Fausto Zonaro’nun “Çingene” başlıklı yağlıboya tablosunu görmek ve fotoğraflamak imkanını buldum.

Bodrum’da bulduğum bu tablo, Erol Makzume ile yazdığımız ve 2003 yılında YKY- Yapı Kredi Yayınları’ndan neşredilen “Osman Öndeş - Erol Makzume” imzalı “Osmanlı Saray Ressamı” başlıklı eserimizde yeralmıştır.
Ocak 2010’de 3.cü baskısı yapılmıştı. Bu baskı da tükenmiştir. İngilizce baskısı da iki kez yapıldı ve tamaıyla tükenmiştir.

Fausto Zonaro’nun “Çingene” konulu eserleri
Fausto Zonaro’nun eşi Elisa ve çocuklarıyla yaşadığı Akaratler 50 No’lu evindeki salonlarda eserlerini sergilerdi. Bunlar zamanla sanat meraklıları tarafından satın alınmıştır.
Fausto Zonaro’nun “A Salonu”nda 59 eser sergiledniyordu ve bunlardan biri “ Falcı Çingene kızı” tablosu idi. Oryantal yağlıboya ve pastellerin olduğu F Salonu’nda da 66 eseri sergilenmişti. Bu eserlerinden biri “Çingene kızı” adını taşıyordu. Benim Bodrum’a yerleşmiş ailede bulduğum tablo bu çingene tablosu idi.

Fausto Zonaro tablolarını zamanla Kartpostal halinde bastırmış ve bunları da Beyoğlu’ndaki Antoine Zellich Matbaası’nda taş baskı (litografi) yoluyla kartona bastırmıştı ve Zellich Kitabevi’de satılırdı. Bu kartpostalların Edition F.Z.S.Roma olarak baskısı yapıldığı kaydı görülmektedir. Geçenlerde arşivimde biri “Circassa al “Tespik” yazılı bir Kafkas kızı tablosunun kartportalına ve “La Turquie Nouvelle” -“La nuova Turchia” başlıklı feraceli bir Türk kadınını resmettiği yağlıboya tablosunun Zellich kartpostal baskısı idi.Ola ki çok nadir olan bu kartpostalları birgün sahiplenmek isteyecek bir meraklı da çıkacaktır.
***