TÜRKİYE CUMHURİYETİ DEVLETİMİZİN İLK RESİM SERGİSİ NAZMİ ÇEKLİ RESİM SERGİSİ

Cumhuriyet dönemi İktisat Tarihimizin başlangıcı , İstiklal Savaşımızı zaferle sona erdirmemizden 5 ay sonra Atatürk’ün düzenlediği İzmir İktisat Kongresidir.  
Atatürk , İzmir İktisat Kongresinin planlamasını yaparken muhtemelen kongrenin halkın ilgisini  çekecek özellikte  olması gerektiğini, açılacak  bir resim sergisinin  kongreye renk katacağını düşünür.                                                                                                               Bunun için    Manastır’dan okul ve silah arkadaşı  yüzbaşı Nazmi Çekli’yi  hatırlar. İzmir  İktisat Kongresinde resim sergisi açmasını ister.   Harpten henüz  çıkılmıştır ve  .Nazmi Çekli’nin  elinde resim yoktur,hemen  hazırlığa başlar. 

     Çekli Büyük Taarruz öncesi birliğiyle katıldığı Ilgın manevrasını çizmeye karar verir. Sergi için başka naturmort ,peysaj tablolar da hazırlar.
     Devir Türkiye Cumhuriyetinin yeni kurulduğu, Rus ve Azerbaycan Cumhuriyetleri tarafından tanındığı dönemdir. Ruslar İzmir ve İstanbul’u geri alacak askerimizin olmadığını ileri sürmüş  asker gönderme teklifinde bulunmuşlardır. Atatürk kabul etmez yeni kurulan Cumhuriyetin gücünü  göstermek istemektedir.                                                            Başkomutan Gazi Mustafa Kemal Paşa Büyük taaruz öncesi ordunun hazırlıklarını denetlemek istediği Ilgın manevrasına  Rus elçisi ARALOF’u,,Azerbaycan Büyükelçisi İbrahim ABİLOV’u da götürür.
    28 Mart-4 Nisan 1922 de Sivrihisar-Çay-Akşehir-Ilgın-Konya üzerinden cephe ve çephe gerisi ziyaretiyle  misafirlerine  Türk ordusunun gücünü gösterir.
    Batı Cephesi Karargahı Akşehir’den hareket ederek Ilgın’a ulaşan Mustafa Kemal Paşa,  beraberinde İsmet Paşa,Rus Büyükelçisi Aralov,Ateşemiliter Zyanov,Azerbaycan Büyükelçisi Abilov ve Ataşemiliter Askerov,Başyaver Salih  karşılama mahalli Kocaçayır’a gelir. Orada bulunan erkan ve memurlara bol bol iltifat eder.Halkla konuşur.Bu arada karşılama güzergahına koşan minik öğrencilerin önünde durur ”Nasılsınız küçük hanımlar , efendiler ? diyerek gönüllerini alır.
    5.Süvari Kolordusu Komutanı Fahrettin Paşa,Mustafa Kemal Paşa yaklaşınca yalın kılıç yanına koşar ve tekmil verir.Kaplıca Meydanındaki birlikler Başkomutan Mustafa Kemal Paşa ve İsmet Paşa tarafından teftiş edilir ve küçük bir manevra ile resmigeçit yapılır.
    Sovyet Rusya Büyüelçisi S.İ.Aralov ,Azerbaycan büyükelçisi İbrahim Abilov her iki elçiliğin ateşelerin de bulunduğu bu manevrada atlıların süratle açılıp yayılması heybetli olur. Birkaç bin atlının dörtnala yaptığı resmigeçit   herkesi heyecana boğar.

    Mustafa Kemal Paşa “Askerler Savaş artık bizim yüzümüze gülmeye başladı. İngilizlerin boğazlanmak üzere gönderdiği Yunanlıları yeniyoruz. İngiliz emperyalistleri bizi yok etmek istiyorlar ,ama bunu başaramayacaklar.Türk halkı Türk ordusu ,kendi bağımsızlıkları için  savaşa girişmiş bulunuyor,ve düşmanlarını kendi kutsal topraklarından atacaktır “.der.

     Sovyet Büyükelçisi Aralov at üzerinde “Yiğit ve soylu erler.Size Kızılordu askerlerinin selamını getirdim” konuşması  yapar.
    Mustafa Kemal Paşa Fahrettin Paşa’ya bir şeyler söyler.Fahrettin Paşa’nın elini kaldırması üzerine süvariler “Kızılordu şerefine “çok yaşa” der.

    Aralov “Rus işci ve köylüsü iktidarı eline alarak yeni bir devlet kurmaktadır.Sevgili dostlarım sizin de yeni Türkiye’nin düşmanlarını yenmenizi,aziz yurdunuzu kurtarmanızı, İstanbul ve İzmir şehirlerini geri almanızı dilerim. Kızılordu soylu davranışınızla sizin de orduya ve bağımsız Türkiye’ye şeref kazandıracağınıza inanmaktadır” bu konuşma “Yaşa” sözleriyle kesilir. Fahrettin Paşa ,General Budyonny’e selamlarını iletmesini rica eder. 
    Nazmi Çekli Piyade subayı olarak içinde bulunduğu  bu resmigeçiti  tuvale döker. Hatıralarda yaşayan bu tarihi olay, Mustafa Kemal Paşa, heyeti,farklı başlık ve kıyafetleriyle dikkat çeken  Rus ve Azerbaycan Büyükelçileri ,Türk ordusunun disiplin ve gücü ,renk armonisi tabloda çok güzel yansıtılmıştır. 
     İlgili bazı kaynaklarda   tablonun adının  “Çal’da büyük resmigeçit”  olarak verilmesi yanıltıcıdır. Olayın  Denizli’nin kazası Çal’da geçtiğini düşündürmektedir ki doğru değildir.Denizli Çal’da değil Afyon Çay’da gerçekleşmiştir.

     İzmir İktisat Kongresinde açılan Nazmi Çekli’nin kişisel sergisi  büyük ilgi görür. Atatürk “Çay’da büyük resmi geçit” tablosunu çok beyenilir. Silah arkadaşının elini sıkar.                                                             İzmir İktisat Kongresi Gümüş Madalyasıyla ödüllendirilir ,tablo  Çankaya’ya alınır.  
     İzmir İktisat Kongresinde  Nazmi Çekli’nin resim sergisi açtığı bilgisi  Mümtaz Sağlam’ın İzmir’li ressamlar Ansiklopedisinde Gültekin Elibal’yorumlamıştır.
      İzmir’in Yunanlılardan kurtarılmasından sonra General Kazım Karabekir başkanlığında toplanarak açılan İktisat Kongresinde sergilediği tabloları ile büyük takdir kazanan Çekli’nin Atatürk tarafından eli sıkılarak gümüş madalya ile değerlendirilmiş olması başlı başına bir olay olarak değerlendirilmelidir.                          Piyade Binbaşısı Çekli,yine bu tarihler arasında İzmir’de her yıl resim sergisi açarak halka güzel sanatları tanımaya ve sevdirmeye çalışmıştır.”Çay’da büyük resmigeçit” tablosunu bizzat Atatürk almış Çankaya köşküne götürerek bir salona asmıştır “ bilgisi verilen sanatçı yirmiyi aşkın büyük boyutlu tablosunu Milli Savunma Bakanlığı kuruluşları ,Başbakanlığa da “Yıldız bahçesi” adını taşıyan resmini ileterek kimliğini notlamıştır.Ancak  tablonun fotografı bu kaynakta verilmez.
    Asker Ressamlar kitabında “İzmir İktisat kongresinde sergilediği büyük boyutlu tabloları Atatürk’ünde beyenisini kazanmıştır.” bilgisi ile paylaşılmış olsa yine fotograf kullanılmaz.     
    Unutulmuş olan bu  tablo 2014 yılına kadar mechul kalır.  Cumhurbaşkanlığı Sanat Koleksiyonunu düzenleyen   Ömer Faruk Şerifoğlu   tabloyu görür  tablo da imza yoktur arkadaşlarıyla araştırarak tablonun Nazmi Çekli’nin eseri olduğunu belirler ve hazırladığı kitaba alır.  Fotografını paylaşır. Çay’da büyük resmi geçit tablosu Türkiye İktisat Kongresinde tebliğ  konusu olur.
     Atatürk’ün  bu konuda ki uzak görüşü Türk resim sanatının yeni eserler kazanmasının önünü açmış, İzmir İktisat ,Kongresine ayrı renk  katmıştır.                                                                                                                                                            Bu bilgilerin ışığında  17 Şubat 1923’de Bnb.Nazmi ÇEKLİ tarafından İzmir İktisat Kongresi sırasında açılan resim sergisi Türkiye Cumhuriyetinde açılan ilk sergi olarak adını tarihe yazmıştır.Bunun da fikir babası Gazi Mustafa Kemal ATATÜRK’dür.  
    Bu bilgi her 17 Şubat’ta “Türk ressamlarının Atatürk’e saygı” resim sergisi açılması 
gerektiği ilhamını vermektedir. 
       

Nazmi Çekli “Çay’da büyük resmi  geçit” . Tuval üzerine yağlı boya 80x120 1959
Tereke Cumhurbaşkanlığı Sanat Koleksiyonu             
                                                                                       
                                      Nazmi ÇEKLİ  İzmir 1884-İstanbul 1958 
1884’de İzmir’de doğdu.1909’da  Manastır Askeri İdadisi Mektebini bitirdi. 3 yıl  Serez İdadisinde resim öğretmenliği yaptı. .Balkan Savaşı,Yemen,Birinci Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşı’nda görev aldı.1931’de binbaşı rütbesiyle emekli olduktan sonra  İzmir’e yerleşti.1941’e kadar İzmir Eşref Paşa Zührevi Hastalıklar Hastanesinde çalıştı, 1958 yılında İstanbul’da vefat etti.

Nazmi Çekli’yi , saygı ve rahmetle anıyoruz.
                                                                                                                       CELAL ÖCAL