“Yapabiliyorum, o halde yaparım” dünyası...

Pusula kırılalı çok oldu; gemiler yol almaya devam ediyor, ama ortada rota yok. Ve kimsenin yüzü kızarmıyor artık.

Descartes, modern düşüncenin kapısını “Düşünüyorum, o halde varım” cümlesiyle açmıştı. Aradan geçen dört asır içinde insanlık bu cümleyi adım adım tahrif etmiş ve nihayet bugünkü hâline getirmiştir: “Yapabiliyorum, o halde yaparım.” Cogito ergo sum’dan possum ergo facio’ya... Bu, basit bir kelime oyunu değil, bir medeniyet krizinin özetidir. Zira ilk cümle varlığı düşünceye, ikincisi meşruiyeti kudrete bağlamaktadır.

Kant, ahlak felsefesinin temel direklerinden birini şöyle kurmuştu: “Yapmalısın, o halde yapabilirsin.” Ödev, imkânın önündeydi. Bugün denklem tersine dönmüş görünmektedir: imkân, ödevin yerine geçmiştir. Bir şeyin yapılabilir olması, yapılmasının yeterli gerekçesi sayılmaktadır. Eskiler bu hâli iki kelimeyle özetlerdi: ar damarının çatlaması.

Ne var ki daha ilk adımda bir hususun altını çizmek gerekir: yapabilmek, kendi başına ne suçtur ne kusurdur. Atomun çekirdeğini çözen akıl, onu yalnızca bomba yapmak için çözmedi; aynı bilgiden şifa da çıktı, enerji de. Yapay zekâyı kuran irade de “oturup varı yok edeyim” diye yola çıkmış değildir. Medeniyetin kendisi, “yapabilir miyim?” sorusunun eseridir. Şikâyetimiz kudretten değildir; kudret ile fiil arasında asırlardır bekleyen o duraktan — “peki yapmalı mıyım?” sorusundan — vazgeçilmiş olmasınadır. Mesele imkânın çoğalması değil, imkânın önündeki normatif eşiklerin sökülmesidir.

Önce kavramları yerli yerine koyalım

Burada bir kavram hijyenine ihtiyaç vardır; zira kavramların birbirine karışması da anlattığımız çözülmenin alametlerindendir. Etik ile ahlak gündelik dilde eş anlamlı kullanılır; oysa aynı şey değildirler. Ahlak, bir toplumun yaşayan değerler pratiğidir: terbiye, görenek, gündelik hayatın yazısız kuralları. Etik ise bu pratiğin üzerine düşünme faaliyetidir; ahlakın muhasebesini tutan felsefe disiplinidir. Hukuk da üçüncü katmandır: müeyyideye bağlanmış normlar düzeni. (Hukuka “ilim” mi, “disiplin” mi, yoksa “öğreti” mi demek gerektiği dahi başlı başına bir tartışmadır; bu yazıda ihtiyatlı davranıp “öğreti” diyeceğiz.) Bu ayrım niçin mühimdir? Çünkü çözülme her katmanda aynı hızda ilerlemez: bir toplum ahlak pratiğini kaybederken düşünme kabiliyetini koruyabilir; hukuk, öbür ikisi gerilerken son sur olarak bir müddet dayanabilir. Felaket, üç katmanın birden teslim olmasıdır — bugün dünyada seyrettiğimiz manzara ise bu toplu teslimiyetin provası gibidir.

Skandalın ölümü

Hiç dikkat ettiniz mi: artık kimse istifa etmiyor. Yalanı belgelenen siyasetçi, verdiği sözden dönen devlet, taahhüdünü çiğneyen şirket... Eskiden bunların bir bedeli vardı; en hafifinden yüz kızarırdı. Şimdi ihlal, bir gece “gündem” olmakta, ikinci gece eskimekte, üçüncü gece unutulmaktadır. Skandal ölmüştür; çünkü yaşaması için utanabilen bir fail ile utandırabilen bir toplum gerekir.

Utanma — sahicisi — toplumsal düzenin görünmez müeyyidesiydi. Durkheim’ın diliyle söylenirse: yazılı hukuk, toplumsal denetimin yalnızca görünen yüzüdür; asıl ağırlığı ayıplama, kınama, mahcubiyet gibi gayriresmî yaptırımlar taşır. “El âlem ne der?” sorusu, ücretsiz çalışan devasa bir denetim aygıtıydı; emekliye ayrıldığında yerine kimse alınmadı. Türkçenin bu duygu için ürettiği kelime serveti — utanmak, arlanmak, sıkılmak, hicap, hayâ, mahcubiyet — duygunun toplumsal mimarideki taşıyıcı rolünü gösterse gerektir. Eski terbiyede bunlar aynı hâlin dereceleriydi: utanmak fiilin kendisinden, arlanmak duyulmasından, sıkılmak lafının dahi edilmesinden... Wittgenstein “dilimin sınırları, dünyamın sınırlarıdır” demişti; kelime lugatten düşünce, karşıladığı duygu da ruhlardan düşmektedir.

Burada ciddi bir itiraz duyar gibiyim ve itiraz yerindedir: vicdan yer değiştirmez. İnsanın içindeki o mahkeme — kimse görmezken kurulan, kimse duymazken hüküm veren — teşhir çağında da kürsüsünden inmiş değildir; insanı yargılar ve bu yargıyı yalnız kişi bilir. Doğrudur. Vitrin, vicdanın yerine geçemez; böyle bir saltanat değişikliği vaki olmamıştır. Olan şudur: vitrin, vicdanın sesini bastıracak kadar gürültülü hâle gelmiştir. Alkış, içeriden gelen sesi perdelemekte; celseler ertelenmekte, dosyalar birikmektedir. Bizim “utanmanın ölümü” dediğimiz şey de vicdanın ölümü değil, vicdan ile dış dünya arasındaki tercümanın — utanmanın — işten el çektirilmesidir.

Buhârî’nin naklettiği hadis bu noktada güncelliğini korumaktadır: “Utanmadıktan sonra dilediğini yap.” Bu cümle izin değil, ihtardır; “o eşik kalkarsa seni durduracak şey kalmaz” demektir. Çağımız bu ihtarı emir telakki etmiş görünmektedir.

Utanmanın iki yüzü

İnsafı da elden bırakmayalım: utanma, tarih boyunca masum bir melek olarak yaşamadı. Aynı duygu çok kez bir tahakküm aleti olarak kullanıldı. “Utan!” diye dayatılan yargıların hatırı sayılır kısmı, hakkın değil hiyerarşinin bekçisiydi: yoksulun yoksulluğundan, mağdurun mağduriyetinden, aykırının aykırılığından utandırıldığı bir düzenin adı fazilet olamaz. Mahalle baskısı çoğu zaman haksızı değil, sürüden ayrılanı vurdu. Şu hâlde dünü altın çağ ilan etmek bu yazının kastı değildir; değerler değişir, değişmelidir de. Hatta denilebilir ki bugünkü çözülmeyi hazırlayan etkenlerden biri, bizzat o sahte ayıplar yığınıdır: çer çöp yargılarla örselenen insanlar, günü gelip kovayı boşaltırken içindeki sahici olanı da birlikte döktüler. Asıl büyük zayiat da kanaatimizce o sahici kalemde gerçekleşti: güven. Utanmanın şu veya bu maddesi tartışılabilir; ahde vefa tartışılamaz. Bu yazının savunduğu utanma, başkasını hizaya sokmanın aracı olan ayıp kültürü değil; bir hak çiğnendiğinde failin içinde kıpırdaması gereken o asgari mahcubiyettir. Ölçü tektir ve yerlidir: kul hakkı. Utanmanın meşru olduğu yegâne yer, bir hakkın yendiği yerdir.

Melos’tan bugüne: güçlünün hukuku

Uluslararası alana bakalım. Thukydides, Atinalı elçilere şu cümleyi söyletir: “Güçlüler yapabildiklerini yapar; zayıflar, çekmeleri gerekeni çekerler.” Adalete sığınan Melos ahalisine verilen cevap, adaletin ancak eşit güçler arasında konuşulabileceğidir. Aradan yirmi dört asır geçmiş; Birleşmiş Milletler Şartı’nın 2. maddesinin 4. fıkrası kuvvet kullanımını yasaklamış, bu yasak jus cogens mertebesine çıkarılmış, ahde vefa ilkesi (pacta sunt servanda) uluslararası hukukun temel taşı ilan edilmiştir. Ne var ki bugün Melos diyaloğu, utanç verici bir hatıra gibi değil, güncel bir kullanım kılavuzu gibi okunmaktadır. Bu satırlarda ülke adı anılmıyorsa, sebebi çekingenlik yahut üstü kapalı konuşma merakı değildir; teşhisin yapısal oluşudur: failler değişmekte, fiil baki kalmaktadır. Okur, örnekleri günün gazetesinden kendisi tamamlayabilir.

Asıl vahim olan, faillerin artık bir meşruiyet anlatısına ihtiyaç dahi duymamasıdır. La Rochefoucauld ikiyüzlülüğü “kötülüğün erdeme ödediği haraç” diye tanımlamıştı; ikiyüzlülük çağı, hiç değilse erdemin varlığını teslim ederdi. Şimdi haraç da ödenmemektedir. Schmitt, istisna hâline karar vereni egemen ilan etmişti; Agamben, istisnanın kural hâline geldiğini yazdı. Kurumsal tablo bu teşhisi doğrulamaktadır: Uluslararası Adalet Divanı’nın kararları infaz kabiliyetinden yoksun bırakılmakta; Güvenlik Konseyi, beş daimî üyenin veto silahıyla kendi kurucu amacını bizzat felç etmektedir. Hukuk öğretisinde müeyyidesiz norma lex imperfecta — eksik kanun — denir; uluslararası hukuk, gözlerimizin önünde hacimli bir lex imperfecta külliyatına dönüşmektedir. Normlar deniz fenerlerine benzediğinden — gemiler rotayı onlara bakarak çizer — fenerlerin birer birer söndürüldüğü bir denizde çatışmamanın istisna olacağını öngörmek için kâhin olmaya lüzum yoktur. Şu da unutulmamalıdır: normsuzluk en çok zayıfı vurur; kural, zayıfın zırhıdır, güçlünün ona ihtiyacı yoktur.

Sirayet: ulusal paradigmalar ve Türkiye

Normsuzluk yukarıdan aşağıya damlar. Uluslararası planda cezasız kalan her ihlal, ulusal iktidarlara örtük bir mesaj gönderir: “Yapabiliyorsan yap; soran yok.” Son çeyrek asırda dünyanın dört bir yanında hukuk devletinin, hukuku amaç değil araç sayan “hukuklu devlete” doğru kaydığına tanık olundu; liyakatin yerini sadakat, müzakerenin yerini dayatma, hakikatin yerini “hakikat-sonrası” aldı. İdeolojiler de aynı çağda davalıktan çıktı; partiler pazarlama teşkilatına, fikirler ambalaja, seçmen müşteriye dönüştü — pragmatizm, çok yerde ilkesizliğin nazik adı oldu. Kudret, meşruiyetin yerine ikame edilmek istenmektedir; oysa hukuk öğretisinin eski bir hakikatidir: kudret meşruiyet doğurmaz, olsa olsa onu bir süre taklit eder.

Türkiye de elbette bu dalganın dışında kalmamıştır; kalamazdı da. Toplumumuz, yüzyıllarca yazılı hukuktan önce gelen kuvvetli bir mahcubiyet ahlakıyla yaşadı: Ahilikte esnafa verilen en ağır ceza — pabucun dama atılması — ayıbın ilanıydı; “kul hakkı”, hiçbir mahkemenin veremeyeceği mahkûmiyetin adıydı; “el âlem ne der” sorusu mahallenin yazısız anayasası hükmündeydi — ki bu anayasanın zalim maddeleri bulunduğunu yukarıda teslim ettik. Bugün bu denetim mekanizmalarının çözüldüğünü; trafikten bürokrasiye “yapabiliyorsam yaparım” pratiğinin sıradanlaştığını; özrün zaaf, istifanın acemilik sayıldığı bir iklimin koyulaştığını kabul etmek durumundayız. Ne var ki aynı toplumun damarlarında hâlâ güçlü bir “hak yememe” terbiyesi dolaşmaktadır; bu damar kurumadıkça — kurumadığına dair işaretler de az değildir — normalleşme ihtimali bâkidir. Mesele, bu ahlaki sermayeyi nostalji olmaktan çıkarıp eleştiri süzgecinden geçirerek yeniden kurumsallaştırmaktır: sahte ayıpları eleyip sahici olanı — hak ölçüsünü — esas almak.

Bu noktaya nasıl gelindi?

Hiçbir çürüme tek sebeple açıklanamaz; beş dinamik sayılabilir. Birincisi, anlam boşluğudur: Dostoyevski “Tanrı yoksa her şey mübahtır” ihtarını yapmış, Nietzsche arkadan gelecek nihilizmi haber vermişti; yirminci yüzyılın sonunda büyük anlatılar da çöktü ve dava ölünce geriye çıplak çıkar kaldı. İkincisi, faydacılığın zaferidir: “Doğru mu?” sorusunun yerini “Kârlı mı?”, “Yanlış mı?” sorusunun yerini “Yakalanır mıyım?” aldı. Üçüncüsü, cezasızlık döngüsüdür: onarılmayan kırık cam, çok geçmeden sokağın tamamını taşa tutturur; veto ve dokunulmazlık zırhları, sonra gelenlere ibret değil model oldu. Dördüncüsü, dijital teşhir çağıdır: algoritma mahcubiyeti değil arsızlığı ödüllendirmekte, eskiden gizlenen şey şimdi “içerik” olmaktadır — vitrin vicdanı tahttan indirememekte, ama bağırarak susturmaktadır. Beşincisi, Bauman’ın “akışkan modernite” dediği hâldir: kalıcı bağın olmadığı yerde kalıcı mesuliyet de olmaz. Durkheim bu tabloya yüz yıl önce isim koymuştu: anomi.

İki çetin itiraz

Bu teşhise yöneltilebilecek itirazların en sağlamlarını görmezden gelmek, yazıya haksızlık olurdu.

Birinci itiraz şudur: “Yapabilecekken yapmamak meziyetse, ya yapamayan, yapamadığını feragat diye sunuyorsa?” Nietzsche, ahlakın bir kısmını güçsüzlerin hıncı diye okumuştu; tilki, uzanamadığı üzüme koruk der. İtiraz ağırdır ve doğru yerden vurmaktadır: çekinmenin erdem sayılabilmesi için gücün hakikaten yetiyor olması şarttır; kıymetli olan âcizin değil, muktedirin iffetidir. Bu ölçü herkesi bağlar — bu satırların yazarı dahil: durduğumuz yer gücümüzün bittiği yer mi, vicdanımızın başladığı yer mi? Bu sorgu hepimizin boynuna borçtur. Ne var ki itiraz, ahlakın istismar edilebileceğini ispat eder; lüzumsuzluğunu değil. Sahte feragat vardır diye sahici feragat inkâr edilemez; sahte para, paranın hükmünü nasıl iptal etmiyorsa.

İkinci itiraz, utanca biçtiğimiz role dairdir: “Her şeyi utanmaya bağlamak zorlama değil mi? İnsan davasına ihanetinden utanır; ama bazen dava insana ihanet eder.” Doğrudur ve zincir burada gevşetilmelidir: utanç tek kaynaklı değildir; vicdan, ideolojiden de eski bir kurumdur ve hiçbir davaya kaydolmamış insanın da yüzü kızarabilir. Tashih edilmiş tez şudur: ideallerin çöküşü utancı öldürmez; onu işsiz bırakır. Çürüme, utanacak insanın kalmadığı yerde değil, utandıracak ölçünün kalmadığı yerde başlar.

Peki ne yapmalı?

Teşhisle yetinen yazı şikâyetname olarak kalır; tedaviden de söz edelim. Sihirli değnek yoktur ama istikamet bellidir ve hiçbiri Godot’nun gelmesini gerektirmez. Birincisi, müeyyide mimarisi onarılmalıdır: norm, eşit uygulandığı gün yeniden norm olur; veto imtiyazının sınırlandırılması tartışmasından bölgesel karşılıklılık mekanizmalarına kadar atılacak her adım, “eksik kanun”u tamamlamaya dönük bir adımdır. İkincisi, kurumsal utanma tesis edilmelidir: istifa teamülü, hesap verebilirlik, liyakat — bunlar fertlerin faziletine emanet edilemeyecek kadar mühim oldukları için kurala bağlanır; teknik reform gibi görünürler, oysa utanmanın kurumsallaşmış hâlleridir. Üçüncüsü, dijital mimari ele alınmalıdır: arsızlığı ödüllendiren algoritma bir tabiat kanunu değil, bir tasarım tercihidir; her tasarım yeniden yapılabilir. Dördüncüsü, eğitimdir: çocuklara ezbere bir ayıplar listesi değil, “bu fiil kimin hakkını yer?” sorusunu sorma alışkanlığı kazandıran bir etik okuryazarlığı gereklidir — utandırarak değil, düşündürerek. Beşincisi, hafızadır: cezasızlığın panzehiri unutmamaktır; kayıt tutan gazetecilik, arşiv, hesap soran sivil toplum... Altıncısı ve belki en mühimi, güvenin küçük ölçekten yeniden örülmesidir: ahde vefa, devletlerden önce sözünü tutan esnafta, randevusuna sadık hekimde, kaynağını dürüstçe gösteren yazarda yaşar. Büyük normlar, küçük sadakatlerin toplamıdır.

Godot mu bekleniyor?

Peki normale dönüş ne zaman? Tarih soğukkanlı bir cevap verir: normatif düzenler çoklukla felaket enkazları üzerine kurulmuştur — Otuz Yıl Savaşları’ndan Westphalia düzeni, cihan harplerinden Milletler Cemiyeti ve Birleşmiş Milletler doğdu. İnsanlık utanmayı hep pahalıya öğrendi. Bugünkü soru şudur: bu defa da enkaz mı beklenecek, yoksa ilk kez tarihten ders alınarak enkazsız mı inşa edilecek?

Beckett’in oyununun asıl sırrı, Godot’nun gelmemesi değildir; bekleyenlerin gitmemesidir. Her iki perde de aynı diyalogla biter: “Gidelim mi?” — “Gidelim.” Ve sahne talimatı: Kımıldamazlar. Asıl felç budur. Üstelik herkesin kendi Godot’su vardır: kimi büyük güçlerin akıllanmasını, kimi kurtarıcı bir lideri, kimi “sarkaç nasılsa döner” diyen o konforlu tarih felsefesini beklemektedir. Oysa normale dönüş beklenecek bir tren değil, yukarıda kabataslak çizmeye çalıştığımız gibi, inşa edilecek bir binadır.

“Medeniyet, gücün yettiği yerde durabilmektir” demiştik; şimdi tamamlayalım: ve durabilmeyi başkaları için de mümkün kılmaktır. Hukuk, yapabilenin karşısına dikilen “yapamazsın”dır; etik, “yapabilirsin, ama yapmalı mısın?” sorusudur; vicdan, bu sorunun kapanmayan mahkemesidir; utanma ise — sahicisi — o mahkemenin kapı zilidir. Zili söküp atan ev, hâkimi öldürmüş olmaz; sadece davaların birikmesine seyirci kalır. Godot gelmeyecektir; çünkü Godot dışarıda değildir — ağacın altında bekleyen de, beklenen de biziz. Ama Beckett’in o kupkuru ağacı, ikinci perdede birkaç yaprak vermişti; demek toprak büsbütün ölü değildir. Yapabiliyor olmak elbette hünerdir; insanlık tarihinin yarısı bu hünerin destanıdır. Öteki yarısı ise el ile vicdan arasındaki o kısacık duraksamanın tarihidir. Birincisi bize dünyayı verdi; ikincisi, dünyayı yaşanır kıldı. Pusulayı tamir edecek olan da bu ikisinin barışmasıdır: yapabilen ve durabilen insan.